Het stoere speelgoed van de latere apostelen

Je gaat het pas zien als je het doorhebt.* Wieteke van Zeil over opmerkelijke en veelbetekenende bijzaken in de beeldende kunst. Deze week: speelgoed.

In de hoek van een groot gevleugeld altaar spelen vier kindjes. Twee van hen berijden echte stokpaardjes - al vind ik het meer stokgeitjes dan paardjes. Nooit heb ik gelet op speelgoed in schilderijen, laat staan in houtsnijwerk. Van Pieter Bruegel ken ik de kinderspelen, maar dat was toch heel moralistisch bedoeld, en die kinderen, dat zijn toch miniatuurvolwassenen?

Dit zijn de Middeleeuwen en dit hier zijn kinderen, met lieve bolle wangetjes en kussenachtige voetjes. En met echt speelgoed dus. Al heb ik nog steeds geen idee wat die stok met die flapjes aan de onderkant voorstelt. Waarom zit het jongetje erop? Enter Annemarieke Willemsen, conservator in het Rijksmuseum van Oudheden in Leiden, die van haar promotieonderzoek naar kinderspeelgoed in de Middeleeuwen een prachtig boek maakte dat de moeite van het opzoeken waard is, Kinder delijt (1998). Soms krijg ik door een vraag over een detail zulke leuke telefooncolleges dat ik zin heb om zelf weer de onderzoekswereld in te duiken, en dit was er zo een.

Vleugelaltaar, noordelijke Rijnstreek (voorstelling rechtsonder), voltooid 1516; buitenluiken: lindenhout (polychroom verdwenen).Beeld Museum Kunstpalast Düsseldorf

Miniatuurvolwassenen

Ja, het is echt speelgoed, en het komt zelfs vrij veel in kunst voor. Een molentje, zegt Willemsen, en wijst naar allerlei molentjes en molenverkopers in haar boek. Molens waren favoriet speelgoed, het beweegt lekker en, ook handig, je kunt er een kind mee herkennen in een groep omdat een molen hoog uitsteekt, een beetje zoals het oranje vlaggetje aan een fietsje. Dat herkennen was ook precies de bedoeling in een kunstwerk: aan het speelgoed kan de kijker zien dat het om een kind gaat. Maar belangrijker, vindt de conservator, is dus dat het echt speelgoed was en dat dat hele idee van miniatuurvolwassenen 'al twintig jaar achterhaald' is: 'In de Middeleeuwen hadden de mensen een concept van de kindertijd, kinderen werden gezien als een aparte groep die anders behandeld werd dan volwassenen, voor wie andere voorzieningen bestonden.' Er werd in 'perioden van 7 jaar' gedacht: van 0-7 was speeltijd, van 7-14 leertijd en daarna ging het werkende leven van start. Het afgebeelde kind is dus onder de zeven jaar.

Allemaal nieuw voor me.

De latere apostelen

Nu dat molentje. Dat draait natuurlijk niet zo lekker, op z'n kop. Maar dat is niet voor niks. Nog voor ik iets had gezegd over de context van het detail vroeg Willemsen of dit kind bij Maria en Jezus was afgebeeld. Ja dus. Dan is het de Maagschap, de 'extended' Heilige Familie. Dat wist ik nog wel, maar niet meer dat die kinderen een bijzondere betekenis hadden en met hen ook het speelgoed. De Maagschap is Jezus met zijn ouders plus zijn 'half-tantes' en hun gezinnen. De voorstelling komt veel voor in het Duits-Nederlandse Rijngebied waar dit houtreliëf is gemaakt. Jezus' oma Anna was drie keer getrouwd en kreeg drie keer een Maria. Die Maria's kregen allemaal kinderen en volgens de legende werden die kinderen, de 'neefjes' van Jezus, de latere apostelen. Hun speelgoed verwijst alvast naar welke apostel ze worden. Een kind met een speelgoedlammetje aan een koord is bijvoorbeeld Johannes. Een omgekeerde molen lijkt op een staf, dus kan dit kind Jacobus Maior zijn, die als volwassene wordt afgebeeld met een pelgrimsstaf, zegt Willemsen. Ik zie prompt de stok voor me waarmee mijn Middeleeuwen-professor Claudine Chavannes-Mazel altijd bevlogen zwaaide om details aan te wijzen, en wou dat ik weer in de banken zat.

Even later krijg ik een mail nagestuurd, met een schematische tekening van de hele voorstelling die Willemsen had nagezocht. Het kind kan Jacobus Maior niet zijn, want er staat een andere Maria achter hem, niet zijn moeder. De enige andere apostel met 'staf' is Judas Taddeüs, de niet-verradende Judas, die heeft als attribuut een hellebaard. Zijn moeder, Maria Cleophae, zit achter dit kind. Ons jongetje draagt een molentje met papieren wieken, op z'n kop, om te spelen dat het een hellebaard is. Stoer.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden