Het stille leed van Amerika

Het stadje waar Clifford Dike woont, is niet groot. Het telt nog geen tweeduizend huizen en ligt vlak bij Seattle aan de Pacific-coast. Je komt er via de Interstate 90, de eindeloze weg die de twee kusten van Amerika met elkaar verbindt. Het was vroeger een van de routes waarlangs kolonistenfamilies naar het noordwesten trokken op zoek naar een nieuw leven.


Op het eerste gezicht is North Bend een stadje zoals er zoveel zijn in Amerika. Het kijkt uit op een berg, er zijn stoplichten, een waterval, een fastfoodrestaurant, een café, een bioscoop, een hotel. Maar het is minder gewoon dan het lijkt. Hier werd ooit op de met keien en boomstammen bezaaide oever van de Snoqualmie River het in plastic gewikkelde lijk van de mooie Laura Palmer gevonden.


Twintig jaar geleden was dat, toen North Bend een van de locaties vormde voor de televisieserie Twin Peaks, genoemd naar het fictieve houthakkersstadje aan de grens met Canada. Het leek er zo vredig, maar er speelden zich vreemde dingen af, even mysterieus als de donkere cederbossen van Washington State.


Ook Cliff Dike weet inmiddels hoe het vredige leven van een gewone, nietsvermoedende en oppassende Amerikaan ontwricht kan raken door duistere, anonieme en ongrijpbare krachten. Eind 2009 pleegde hij een telefoontje en sindsdien is niets meer zoals het was.


Het telefoontje was gericht aan de Wells Fargo-bank die over de hypotheek voor zijn huis gaat. Dike, 35 jaar en baas van het IT-bedrijfje Blue Frog, had zijn inkomsten zien teruglopen door de crisis. Hij wilde weten wat de mogelijkheden waren voor nieuwe afspraken over de maandelijkse hypotheeklasten.


Wat volgde was een gevecht met een tegenstander die zich, zo vertelt hij eerder verbijsterd dan verbitterd, verschool achter voicemail-muren, valse informatie gaf en hem onafwendbaar in de richting duwde van een situatie waarin hij zijn huis dreigt te verliezen en voor zijn leven wordt gebrandmerkt.


Het verhaal van Dike is er een uit vele. Miljoenen huiseigenaren zijn in de problemen geraakt. Tot eind vorig jaar nam het aantal zogeheten foreclosures (huisuitzettingen) toe. Ook in het welvarende Washington State, met zijn Boeing, Microsoft, Starbucks en Amazon.com. Afgelopen zomer maakte de staat een inhaalslag, toen het een stijging van 15 procent liet zien ten opzichte van de zomer van 2009. Landelijk was de toename 6 procent.


Waar de crisis in 2008 spectaculair begon met het omvallen van banken en paniek op de beurzen, lijkt zij nu meer op een gemene huiduitslag, zichtbaar alleen aan foreclosureborden in tuinen met daarop: Te Koop. Het is stil leed geworden.


Het heeft nu ook de Amerikaanse middenklasse bereikt. Het zijn niet alleen meer de arme Latino's en zwarten, de alleenstaande moeders, de slachtoffers van de subprime-hypotheken, die door de banken werden verstrekt aan sloebers die zich geen eigen huis konden veroorloven. Na deze eerste golf is het de beurt aan de meer welgestelden, artsen, advocaten en zelfstandigen.


De gevolgen zijn Cliff Dike aan te zien. De zelfbewuste dertiger van een bijna twee jaar oud fotootje op Myspace - staand aan zee, lachend in de camera kijkend, snelle zonnebril op, armen voor de borst gekruist - is verdwenen. Hij is een argwanende man geworden, met het schichtige van iemand die wordt achternagezeten. Het gezicht van de crisis. 'Angstaanjagend', zegt zijn advocate, Antoinette Davis.


Het gevecht heeft zich verplaatst naar de rechtbank en haar pleitnotitie lijkt geschreven door de Praagse meester van de Vervreemding.


Het begint met Dikes onberispelijke 'kredietgeschiedenis', in Amerika van levensbelang voor iedereen die geld nodig heeft voor grote aankopen, een huis, een bedrijf. Nooit heeft hij een betaling gemist.


Ergens rond november 2009 belt hij de bank over de mogelijkheid van een herfinanciering van zijn hypotheekschuld. Hij zegt dit alleen te overwegen als het niet tot een negatieve melding leidt bij de kredietregistratiebureaus.


Nee, wordt hem verzekerd, daar hoeft hij niet bang voor te zijn.


Er wordt een begin gemaakt met het aanpassingsprogramma, de 'proefperiode' waarin hij maandelijks minder aan zijn hypotheek hoeft te betalen.


In december 2009 leest hij in overheidsbrochures dat deelname aan het door de regering-Obama gepromote modificatieplan (HAMP) wel degelijk wordt gemeld. Dan doe ik niet mee, zegt Dike.


Maar het is te laat. Het mag zich niet terugtrekken uit de proeffase.


De deur klapt achter hem dicht en hij bevindt zich in een gang zonder uitgang en zonder ramen.


Hij krijgt maandelijkse hypotheek- afschriften met onverklaarbare, sterk in hoogte wisselende geldbedragen die hij verschuldigd zou zijn.


In februari 2010 belt hij zijn contactpersoon bij de bank. Die adviseert hem de afschriften te negeren. De bedragen zijn aantoonbaar niet correct. Ergens zit een 'fout' in het systeem.


Maar de afschriften blijven komen.


Op 11 april 2010 ontvangt hij een aanmaning. Hij belt weer zijn contactpersoon. Die zegt te zijn overgeplaatst van huizen naar auto's. Verder 'geen commentaar'.


Op 19 mei krijgt hij een 'specialist in huizenbehoud' te spreken. De vrouw zegt niks van zijn zaak te weten.


Op 29 juni zegt de vrouw dat binnen twee weken het besluit over de aanpassing van de maandlasten komt.


Op 1 juli krijgt hij bericht dat hij wegens betalingsachterstand is aangemeld bij twee kredietregistratiebureaus. Hij voelt zich gevloerd.


Op 2 juli wordt op zijn huis een zogeheten Default Notice aangebracht, waarin staat dat hij een wanbetaler is.


Op 19 juli belt Dike de vrouwelijke contactpersoon, hij komt niet verder dan haar voicemail.


Op 22 juli belt ze terug. Hij krijgt geen herfinanciering.


Op 4 augustus 2010 wordt een bord met Te Koop op zijn woning aangebracht.


Een man, die al die tijd keurig de voor de proefperiode afgesproken hypotheeklasten heeft betaald, dreigt dakloos te worden.


Schuldeiser Wells Fargo, dat gered is met 25 miljard dollar aan overheidsgeld, heeft zich in ruil daarvoor verplicht mee te werken aan Obama's HAMP-plan. Dit probeert foreclosures voor zeven tot acht miljoen in problemen geraakte Amerikaanse huizenbezitters te voorkomen door hypotheekverstrekkers te dwingen met deze huiseigenaren te onderhandelen over een aanpassing van de maandlasten. Volgens Davis passen hypotheekverstrekkers in de praktijk allerlei vertragings- en obstructietactieken toe, omdat ze liever het huis hebben dan een herfinanciering.


Cliff Dike betaalt het gelag.


Davis: 'Er is een stuk uit zijn leven genomen.'


Dike: 'Ik wil er niet over praten wat het met me doet. Het brengt me te veel van streek.'


Zijn laatste strohalm is Davis, die zo de opvolger van Oprah Winfrey zou kunnen worden, zo vrolijk, goedgebekt en strijdbaar als de zwarte advocate is.


Dike: 'Als ik Tonie twee weken later had ontmoet, was ik mijn huis kwijt geweest.'


Donna Dziak, blond en tenger, is een 49-jarige Slowaakse immigrantendochter. Haar ouders werkten hard om de kinderen te kunnen laten leren. Alles stond in dienst van het hogerop komen. Dat lukte: de nieuwkomers werden een middenklassefamilie.


Het is het verhaal waarop Amerika is gebouwd. Maar voor menigeen lijkt de kentering gekomen.


Dziak, die werkt voor Solid Ground, een hulpinstantie in Seattle voor huiseigenaren in problemen, heeft het zien gebeuren. Eerst kwamen de mensen met de lage inkomens, maar sinds een maand of vijftien de hogere inkomens. Zij bevestigt wat Rick Sharga van RealtyTrac, een organisatie die alle cijfers bijhoudt over de foreclosures, in oktober in het radioprogramma PBS Newshour zei. Nu lopen ook mensen gevaar die al heel lang een koopwoning hadden, veilig hadden geleend, maar door verlies van baan of een daling van inkomen of hoge ziektekosten hun vangnet zijn kwijtgeraakt. Het is de snelst groeiende groep onder de getroffenen, meldde de BBC in dezelfde maand.


Dziak: 'Het is afschuwelijk.'


De gevolgen vormen de angstdroom van iedere huiseigenaar:


Mensen mogen hun huis niet meer in.


Moeten in het begin soms in campers of auto's slapen.


Krijgen nergens meer krediet.


En kunnen niet met pensioen.


Dziak: 'Ze zijn in shock. Armoede past niet in hun manier van leven. De teruggang van een eigen woning naar een huurhuis is zeer traumatisch.'


Altijd ging alles vooruit of omhoog, nooit achteruit of naar beneden. Maar de sociale stijging blijkt niet onomkeerbaar, er is nu ook zoiets als sociale daling.


Het leidt bij de getroffenen eerder tot gevoelens van schaamte dan tot woede, zegt de felle, jonge juriste Taryn Darling Hill, een collega van Davis bij Resolve Legal in Seattle. In Amerika heerst de ideologie van het individuele succes. Als je het weet te maken, heb je dat zelf gedaan, als je mislukt ook. 'Dat verklaart het gebrek aan medeleven bij de rest van de gemeenschap.'


Hardhandig zijn de Amerikanen wakker geschud uit de droom van de onuitputtelijke vleespotten. De huizenprijzen zouden niet ophouden te stijgen. De regering stimuleerde het eigenhuizenbezit, de banken wilden zo veel mogelijk hypotheken slijten, de beleggers zagen goede winstkansen in de hypotheekmarkt, de centrale bank, de Fed, hield het geld goedkoop en de huizenbezitters hadden zoveel vertrouwen in de waardestijging van hun huis dat velen zich peperdure hypotheken veroorloofden. Mensen met karige loontjes, die nooit recht hadden op een creditcard, kregen nu een subprime-hypotheek.


Hypotheken werden handel. Ooit werd de lening die vader Dziak met de plaatselijke bank sloot voor zijn bedrijfje bekrachtigd met slechts een handdruk, waarna diezelfde bank erop toezag dat hij op tijd betaalde. Dat persoonlijke element verdween. Hypotheken werden gebundeld, versneden en doorverkocht aan investeerders en beleggers. Hoe meer hypotheken, hoe meer handel op de beurs, hoe meer winst.


De huizenleningen raakten verbonden met Wall Streets casinocultuur. Omdat de hypotheken steeds van eigenaar verwisselden, was er niemand meer die zich zorgen maakte of de huizenbezitters het nog wel konden betalen. Functionarissen kregen stijve vingers van het ondertekenen van de benodigde hypotheekakten - grofweg één akte per 13 seconden, rekende een van hen uit in The New York Times. Niks werd meer gecontroleerd. Het beruchte 'robo-signing'. Er werd gegokt met wat voor een mens zijn belangrijkste materiële bezit is: een huis. Waarschuwingssignalen werden genegeerd.


Darling Hill: 'Veel mensen sliepen. Ik ook.'


In 2008 zeeg het luchtkasteel ineen.


De eerste vraag na de schok en de ontnuchtering: wie gaat dit betalen? De banken, de beleggers, de belastingbetaler of de burger met baan en huis?


Twee jaar later is duidelijk: niet de banken, de investeerders en de beleggers. Wall Street beleefde in 2010 een van zijn beste jaren. Het eerste verhaal over een exces is er al weer: een handelaarvan Morgan Stanley wilde een lilliputter huren voor een vrijgezellenfeestje in Miami om hem met handboeien te ketenen aan de aanstaande bruidegom.


Voor de belastingbetaler is er respijt. De belastingverlaging is met twee jaar verlengd.


Dus stroomt het water naar het laagste punt: het modale crisisslachtoffer met een huis.


Hij krijgt de rekening doorgeschoven van krachten die vele malen groter zijn dan hijzelf. Eind vorig jaar werd er vrijwel dagelijks melding van gemaakt in de media. De pechvogels krijgen zonder duidelijke reden te horen geen recht te hebben op herfinanciering, ze worden geconfronteerd met onverklaarbare geldeisen, hun sloten worden in hun afwezigheid vervangen, zodat ze niet meer hun huis in kunnen, ze worden bestookt met intimiderende brieven en telefoontjes.


Vaak is het een tegenstander zonder gezicht, zegt Darling Hill. De hypotheken zijn door zoveel handen gegaan, dat huizenbezitters niet meer weten wie ze kunnen aanspreken. Het kan een bank zijn, maar ook een onduidelijke investeerderspool of een schuldopkoper. En dan moet je ook nog maar durven, zegt Tonie Davis: 'Het zijn machtige opponenten met diepe zakken. Van onze belastingdollars.'


De burger kan daar niet veel tegenover stellen. De regering is te lief voor Wall Street, zeggen Davis en Darling Hill. En ook de meesten van hun vakgenoten passen. Die hebben geen trek in langlopende zaken tegen kapitaalkrachtige tegenstanders voor cliënten zonder middelen. Het levert bovendien pas geld op als er wordt gewonnen. Dat Resolve Legal het toch doet, komt doordat het genoeg verdient met andere zaken. 'Maar we doen alleen zaken waarvan we denken dat we die kunnen winnen. Veel verzoeken slaan we af', zegt baas Shelly Crocker, met een ongemakkelijke 'hier staan we, we kunnen niet anders'-glimlach.


Voor huiseigenaren is het een eenzame, ongelijke strijd.


Onverwacht kwam er in oktober een sprankje hoop. Bankiers en beleggers hebben bij het verhandelen van de hypotheken zo'n puinhoop gemaakt van hun papierwerk, dat het ze nu opbreekt bij het opstellen van de huisuitzettingsdocumenten.


De wet schrijft voor dat de geldlenende instantie haar claim moet bewijzen. Dat vereist deugdelijke documenten over de oorsprong, geschiedenis, hoogte en eigenaar van de schuld. Maar in veel van de stukken bleken de feiten niet te kloppen of te zijn vervalst. De banken zijn ook zelf de weg kwijtgeraakt in het labyrint van de hebzucht. Bank of America en Wells Fargo besloten de huisuitzettingen op te schorten.


Daardoor daalde in november volgens RealtyTrac plotsklaps het aantal foreclosure-procedures met 21 procent ten opzichte van oktober. (Dat betekende overigens nog steeds dat in november tegen 1 op de 492 Amerikaanse huishoudens een foreclosure-procedure werd begonnen).


Is de daling het begin van de inkeer of een adempauze?


Donna Dziak: 'Het zou helpen als banken zouden afschrijven op de waarde van de huizen, maar ze nemen nooit zelf een deel van het verlies.' Onder Reagan was er de trickle-down-theorie: als de rijken het goed hadden, sijpelt de welvaart vanzelf naar beneden. Dziak: 'Maar trickle down werkt nooit zo'. Het enige wat doordruppelt naar beneden, is de misère.


Dziak: 'Het eigenhuisbezit is met zo'n 20 procent gedaald. Huizen die zijn verlaten, worden slecht onderhouden. Winkels en restaurants hebben minder klandizie en gaan dicht, waardoor ook de dienstverlening afneemt. Immigrantengezinnen hebben minder kans de kringloop van de armoede te doorbreken. Het zijn dominostenen die omvallen, de een na de ander.'


Er staan in heel Amerika een miljoen huizen leeg, meldde CBS News in november.


Huiseigenaren worden nerveus als ze dit zien gebeuren bij de buren.


Het is als een ontwaken uit de Amerikaanse Droom. De politieke gevolgen?


Volgens onderzoeker Dante Chinni, in PBS Newshour, hebben de plaatsen met de meeste foreclosures de meeste aanhangers van de populistische Tea Party. Vooral zittende politici krijgen de schuld en worden weggestemd. Dziak: 'De mensen zeggen: ik verloor mijn baan, dan jullie ook.'


Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden