reportage

Het stembiljet in Mexico is met bloed doordrenkt: al 89 politici en kandidaten zijn vermoord

Mexico maakt zich op voor de grootste verkiezingen uit de geschiedenis. Zondag worden lokaal, regionaal en nationaal duizenden nieuwe volksvertegenwoordigers gekozen. Het is hét moment om oude, corrupte machtsstructuren en de drugskartels een slag toe te brengen. Maar dat komt met een prijs. Al 89 kandidaten zijn gedood, onder wie Alma Barragán.

Een verkiezingsspandoek van Alma Barragán in ­Moroleón, een week geleden werd ze vermoord. Beeld Alejandro Cegarra
Een verkiezingsspandoek van Alma Barragán in ­Moroleón, een week geleden werd ze vermoord.Beeld Alejandro Cegarra

Rond het verse graf van Alma Barragán (60) staan cempasuchils, de oranje Mexicaanse bloemen van de doden. Een steen ontbreekt nog, haar katholieke ziel verkeert in dag zes van de novene, de negen dagen die ze nodig heeft om zich los te maken van haar geliefden. Barragán was burgemeesterskandidaat in het stadje ­Moroleón in de Mexicaanse deelstaat Guanajuato en ging op kop in de peilingen. Een week geleden werd ze op klaarlichte dag, met microfoon in de hand, doodgeschoten.

Mexico kiest zondag tijdens de ‘grootste verkiezingen ooit’ meer dan 21 duizend nieuwe volksvertegenwoordigers en bestuurders. Parlementariërs, gouverneurs, deelstaat-vertegenwoordigers, burgemeesters, gemeenteraadsleden, opgeteld tellen de stembiljetten ruim 60 duizend kandidaten. Wie tekent voor een plek op een lijst opent niet alleen de deur voor bedreigingen, zoals inmiddels ook veel Nederlandse politici ondervinden, maar ook voor nog grotere risico’s. Sinds september zijn 89 (kandidaat-)politici vermoord, turfde adviesbureau Etellekt.

Nummer 88

Alma Barragán was nummer 88. Ze was een buitenstaander die voor het eerst meedong naar een publieke functie, vertelt haar dochter Denisse Sánchez Barragán (39) aan de grote keukentafel van het grote aarderode huis dat haar moeder liet bouwen net buiten de stad. Alma verdiende haar geld in de lokale textielindustrie en zette zich in voor de minder­bedeelden in de provinciestad van 50 duizend inwoners. De ondernemer zag hoe Moroleón werd geraakt door de pandemie, hoe de hoofdstraat met z’n vele kledingwinkels leed onder het wegblijven van winkelpubliek, hoe de buitenwijken verder verpieterden.

null Beeld
null Beeld

De zittende burgemeester liet het gebeuren, vond ze. Hij behoort tot de klasse Mexicaanse politici die het luisteren is verleerd, stelt dochter Barragán. ‘De mensen vroegen mijn moeder of ze zich wilde kandideren.’ Alma Barragán sloot zich aan bij de sociaal-democratische Movimiento Ciudadano (Burgerbeweging), een relatief nieuwe partij die volgens peilingen op veel plekken goede kansen maakt, en stortte zich in de campagne. ‘Zo was mijn moeder’, zegt ­Denisse terwijl ze voordoet hoe de burgemeesterskandidaat zich met ferme passen tussen de mensen begaf. ‘Altijd met een lach, altijd voor ­iedereen aandacht.’

Tot die 25ste mei. Op Facebook staat de video waarin ze haar volgers uitnodigt naar het wijkje La Manguita te komen, een arm volksbuurtje waar ze haar campagne aftrapte en die dag opnieuw een speech zou houden. ‘Kom je luisteren naar mijn voorstellen?’ Ze klapt in haar handen, op de achtergrond is al een kleine menigte zichtbaar, uit speakers klinkt muziek. Alma Barragán droeg een shirt in partijkleur oranje. Net als haar moordenaars die zich tussen de mensen begaven. Toen ze aan haar speech begon, klonken de eerste knallen. Ze rende richting haar publiek, keerde toen weer om en werd van dichtbij door het hoofd geschoten.

Drugskartels

Op vergelijkbare wijze werd half mei Abel Murrieta vermoord, burgemeesterskandidaat in een stad in de noordelijke deelstaat Sonora. Hij profileerde zich met een campagne ­tegen drugsgeweld en werd tijdens het flyeren doodgeschoten. Beide kandidaten daagden de gevestigde orde uit. Het lijkt geen toeval: driekwart van de 89 gedode politici behoorde tot oppositiepartijen, stelt het rapport van Ettelekt.

Veruit de meeste slachtoffers vielen in de gemeentepolitiek. Daar, in de raadszalen en burgemeesters­woningen, proberen drugskartels voet aan de grond te krijgen, zegt politicoloog Vidal Romero, gespecialiseerd in het thema veiligheid en verbonden aan het Autonoom Technologisch Instituut Mexico (Itam). Het verklaart een deel van het geweld in verkiezingstijd. ‘Drugskartels doen mee met hun eigen kandidaten. Dat is een relatief nieuw fenomeen.’ Wie het tegen hen opneemt is zijn leven niet zeker.

De georganiseerde criminaliteit zoekt toegang tot een versplinterd politiek landschap, zegt Romero. Tot twee decennia geleden lag het machtsmonopolie 71 jaar lang in handen van de PRI, de Institutioneel Revolutionaire Partij. In 2000 sloeg de rechtse PAN een eerste barst. Drie jaar geleden brak de huidige president López Obrador met zijn nieuwe partij Morena door de hegemonie van PRI en PAN. Op lokaal niveau dingen inmiddels vele partijen mee.

Versplintering vond ook plaats in de onderwereld. PAN-president ­Felipe Calderon verklaarde in 2006 de oorlog aan de grote kartels die lokaal de macht deelden met die ene partij, de PRI. In een bloedige strijd ging Calderon het gevecht met de kartels aan en haalde hij oude machtsstructuren overhoop. Niemand won in de oorlog tegen drugs, het aantal criminele organisaties en jaarlijkse moorden is enkel toegenomen.

Romero: ‘De burgemeester is niet langer van dezelfde partij als die van de gouverneur. En de staat is niet langer territorium van één kartel.’

Op de plek waar Alma Barragán werd vermoord, is een herdenkingsmonumentje opgericht. Beeld Alejandro Cegarra
Op de plek waar Alma Barragán werd vermoord, is een herdenkingsmonumentje opgericht.Beeld Alejandro Cegarra

Geweld als nationale ziekte

Guanajuato, deelstaat van Alma Barragán, is zo’n regio waar het zeer gewelddadige Jalisco-kartel in een machtsstrijd is verwikkeld met het lokale Santa Rosa de Lima-kartel. De deelstaat, in het midden van Mexico, was relatief veilig, totdat de Santa Rosa-bende ontdekte dat er makkelijk benzine viel te stelen. En waar de ene criminele organisatie opbloeit, meldt zich al snel de andere. De machtsstrijd was een feit.

Het geweld wordt extra zichtbaar in verkiezingstijd, maar het is van alledag, zegt de politicoloog. Vorig jaar werden ruim 35 duizend Mexicanen vermoord. ‘Sla op een willekeurige dag de sensatiekranten erop na: ‘Af­rekening tussen dealers’, ‘Man liet vrouw ombrengen’ en ga zo maar door.’ Evenmin zijn alle moorden op politici toe te schrijven aan de drugskartels, waarschuwt hij. ‘Er gaat een rot systeem achter schuil, van corruptie en straffeloosheid. Zelfs in de relationele sfeer proberen mensen met geweld hun problemen op te lossen.’

President López Obrador zei iets vergelijkbaars met andere woorden. Graag wat minder ‘sensatiejournalistiek’, stelde hij in reactie op vragen over het geweld tegen politici. De ­media-aandacht zou er vooral op gericht zijn het politieke project van zijn partij Morena te dwarsbomen, waarmee hij in deze ronde hoopt de oude machtspartijen ook lokaal naar de oppositie te verbannen. Het onafhankelijke verkiezingsinstituut INE dacht er anders over en hield een minuut stilte voor de slachtoffers.

Denisse Barragán bij het graf van haar moeder. Ze heeft de plaats van haar moeder in de verkiezingsstrijd ingenomen. Beeld Alejandro Cegarra
Denisse Barragán bij het graf van haar moeder. Ze heeft de plaats van haar moeder in de verkiezingsstrijd ingenomen.Beeld Alejandro Cegarra

Zwarte make-up

Denisse Barragán haalt haar schouders op over de president. Ze besloot vijf dagen na de dood van haar moeder om de politieke strijd voort te zetten en haar moeders kandidatuur over te nemen. Desondanks komt ze enkel het huis nog uit om naar de kerk te gaan of Alma’s graf te bezoeken. De president stuurde geen federale agenten om haar te beschermen, de gemeente geen lokale politie. ‘Ja, ik ben bang’, zegt ze.

Het is gissen naar wie haar moeder heeft vermoord. ‘Mensen van buiten.’ Ze heeft Guanajuato gewelddadiger zien worden, maar het kartelgeweld had tot nog toe Moroleón niet bereikt, stelt ze. Kwade tongen beweren dat haar broer criminele banden heeft, is de georganiseerde misdaad verantwoordelijk voor de moord? Nee, zegt ze fel, misschien ook omdat ze die roddel niet verder wil voeden. ‘Het is een laffe poging om ons zwart te maken. Mijn broer was erbij, hij deelde eten uit aan de kinderen.’

Nee, zegt ze, haar moeder is dood omdat ze de bezem wilde halen door de oude praktijken op het gemeentehuis. Nu is Denisse Barragán het gezicht van die campagne. Onder haar ogen draagt ze dezelfde dikke zwarte make-up als haar moeder. Op de binnenplaats staan de kaarsen voor de novene uitgestald. Nog drie dagen en dan is de ziel van Alma vrij.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden