Het sprookje van de PET-fles uit mais

Bij Avantium wordt revolutie gemaakt. Het bedrijf heeft een fles ontwikkeld van plantaardig plastic. Het wachten is nu op goedkeuring, maar Coca-Cola en Danone zijn al geïnteresseerd.

Het is maandag, de eerste maandag van het nieuwe jaar, en dus vliegt Tom van Aken vandaag naar Atlanta, hoofdstad van het Coca-Cola-rijk. Hoog overleg. Dit is het jaar dat zijn nieuwe colafles het groene licht moet krijgen. Een revolutionaire fles die volledig gemaakt zal zijn van planten in plaats van olie. 'Als het lukt, wordt dit het eerste nieuwe plastic in decennia', zegt Van Aken in het lab in Amsterdam. 'Dit kan de plasticwereld veranderen.'


Van Aken, een relaxte chemicus van 43 jaar, in overhemd en lamswollen trui, is de baas van Avantium, een potentiële groeibriljant van de Nederlandse industrie. Kennisintensief, hightech, ambitieus, opererend op een miljardenmarkt en nog groen ook: dit is het soort bedrijf waar Nederland rijk mee wil worden.


Het kan natuurlijk misgaan. 'We verbranden nu meer geld dan ooit. We zijn op zoek naar een volgende generatie geldschieters. En nee, dan helpt de crisis niet mee. Hoe mooi het product ook is.'


Tot dusver is het een sprookje, het verhaal van Avantium. Het begon in 2000 als afsplitsing van Shell, een onderneming die nieuwe katalysatoren en software voor de chemische in- dustrie zou ontwikkelen. Het bedrijf had 55 miljoen gekregen van investeerders, wat genoeg moest zijn om zichzelf op de kaart te zetten. Alleen: wat verkocht het eigenlijk?


Van Aken kwam in 2002 als business developer bij het bedrijf. Dat kon je vrij letterlijk nemen: hij moest iets bedenken om geld te verdienen. 'Het geld stroomde weg: ons softwarebedrijf met 30 man kostte meer dan een miljoen euro per maand.' En er kwam niets binnen. 'Iedereen die onze presentaties zag, dacht: wow, wat een geweldig bedrijf, maar wat kan ik ervan kopen?'


Het bedrijf werd afgeslankt van 115 naar 45 man, het softwarebedrijf werd verkocht en Avantium concentreerde zich op onderzoek naar nieuwe katalysatoren, als dienstverlener voor oliebedrijven en de chemische industrie. Die vragen bijvoorbeeld een nieuwe ontzwavelaar voor diesel en dan gaat Avantium ernaar op zoek. Dankzij een speciale techniek, waarbij in meerdere buisjes tegelijk verschillende katalysatoren worden uitgeprobeerd, kan Avantium snel met een antwoord komen.


'We kunnen meer katalysatoren onderzoeken dan Shell, BP en Total bij elkaar', zegt Van Aken. Het lab lijkt meer op een databank van een computerbedrijf: rijen met kasten met koper- en goudkleurige draadjes, waar volledig geautomatiseerd gassen en vloeistoffen doorheen stromen die dankzij katalysatoren, drukken en temperaturen op verschillende manieren met elkaar reageren. Elk compartiment bevat 64 reageerbuisjes, en Avantium heeft tweeduizend van die minifabriekjes draaien.


Binnen een jaar kwam er meer geld binnen dan eruit vloeide. 'Maar de investeerders zeiden: daarvoor zijn we er niet ingestapt', zegt Van Aken. 'Zij willen geen dienstverlener, ze willen een hockeystick.' Ofwel: een bedrijf waarvan de verdiensten op een gegeven moment steil omhoog gaan. Dan moet je risico nemen.


Ze hadden aan Van Aken een goeie. Hij had na zijn studie scheikunde in Utrecht zeven jaar bij DSM gewerkt. Mooi werk, hij had onder meer in Amerika gewoond, deals gesloten en spullen verkocht. Maar hij wilde iets kleiners, iets avontuurlijker. 'Multinationals zeggen ook dat ze ondernemend zijn, maar als het misgaat, wordt het altijd wel ergens opgevangen. Als er hier iets misgaat, is het over en uit.'


Van Aken werd in 2005 bestuursvoorzitter. Een paar maanden later zat hij aan een diner met BP, na een klus waaraan Avantium drie, vier miljoen euro had verdiend. Zij tevreden, wij tevreden, dacht Van Aken. Maar toen verklapte een Britse tafelgenoot dat de nieuwe katalysator voor BP zeker 150 miljoen waard was. 'Ik heb toen niet lekker geslapen', zegt Van Aken. 'Aan het einde van de nacht wist ik: als we ook zoiets willen, moeten we die katalysatoren voor onszelf ontwikkelen en gebruiken.'


Hij wilde alleen niet concurreren met zijn klanten. Dus keek hij naar ze en zag: allemaal fossiele grondstoffen. 'Toen dachten we: we moeten niet met olie werken, maar met planten.'


Op een whiteboard tekent hij het verschil tussen fossiele koolwaterstoffen en plantaardige koolhydraten, het extra O'tje in de chemische formule, de ring die PET-plastic zijn kracht geeft en de plantaardige variant daarvan: PEF. Een materiaal dat al in de jaren negentig als potentiële reus werd gezien. Alleen: hoe maak je dat spul, stabiel, destilleerbaar en op een economische manier?


Met een beetje alcohol, zo bleek. 'Op een vrijdagmiddag schreef onze directeur technische zaken de chemische reactie op een whiteboard. Iemand rende weg om een pakje suiker te pakken en wat alcohol, en we keken wat eruit kwam. Het werkte. Die doorbraak bleek het begin van een lang ontwikkelingstraject We konden plantaardig plastic maken.'


De chemiebedrijven hadden er geen trek in, die wilden geen nieuw product dat al hun op olie gebaseerde investeringen waardeloos zou maken. 'Toen wisten we: we moeten aan de andere kant zoeken, dichter bij de consument. Bij de grote merken.'


Coca-Cola was de eerste waar ze aanklopten - het bedrijf maakt 100 miljard PET-flesjes per jaar. De Amerikanen hadden in 2009 tijdens de klimaatconferentie in Kopenhagen een nieuw flesje gelanceerd, voor een paar procent gemaakt van plantaardig materiaal. Avantium ging in Atlanta op bezoek en zei: wij kunnen daar 100 procent van maken. 'Coca-Cola zei: laat maar zien. Een paar maanden later kwamen wij terug met de oerfles.' Van Aken laat een wat gelig exemplaar zien, hier en daar wat gebutst - je zou er geen cent voor geven, maar dit is dus miljoenen waard.


Er staat sinds twee jaar een proeffabriek in Geleen, waar 20 duizend kilo PEF per jaar kan worden gemaakt. Er zijn onderzoekscontracten met Coca-Cola en Danone, er zijn contacten met Unilever, Procter & Gamble, Nestlé, grote automerken. De fles is nu kleurloos, lichter dan PET, je proeft er niets van, de toekomst gloort. Er is een goedkeuringsaanvraag ingediend bij de Europese Voedsel- en Warenautoriteit en de Amerikaanse Food and Drug Administration.


Grootste resterende vraag: kun je het spul goed recyclen? Wat gebeurt er als PET en PEF worden vermengd? Want hoewel de fles biologisch is, biologisch afbreekbaar is hij niet. 'Dan zou hij al oplossen als je er cola in stopt', zegt Van Aken.


De fles wordt vooralsnog van mais gemaakt - dat is het goedkoopst - maar kan later ook van de stengels worden gemaakt, zodat het niet concurreert met de voedselvoorziening. Volgens Van Aken kan al het PET-plastic van planten worden gemaakt.


Avantium is nu aan het bedenken waar de eerste fabriek moet komen. De energie is in Amerika dankzij schaliegas veel goedkoper dan in Nederland, en dat scheelt Avantium zo 20 miljoen euro per jaar. 'Niet dat ik wil dat Nederland naar schaliegas gaat boren, liever niet. Ik constateer alleen dat de energie hier duurder is.'


'Eerst maar zien of we nieuw geld krijgen. We zitten nu in de beruchte Valley of Death. Na dit jaar weten we meer.'


Profiel


Bedrijf Avantium


Waar Amsterdam en Geleen


Sinds 2000


Aantal werknemers 125


Jaaromzet 15 miljoen (2012)

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden