REPORTAGE

Het schuldige huis: het plekje van Mohammed B.

Zondag is het tien jaar geleden dat Theo van Gogh werd vermoord. Verslaggever Toine Heijmans ging terug naar de straat van zijn moordenaar Mohammed B. Leeft Van Gogh daar nog?

De Marianne Philipsstraat in Amsterdam Nieuw West. Beeld Cigdem Yuksel
De Marianne Philipsstraat in Amsterdam Nieuw West.Beeld Cigdem Yuksel

Tien jaar later is het huis van de moordenaar bewoond door iemand anders. Honden huilen als je op de bel drukt, maar niemand doet open. Achter de voordeur post en oude kranten. Hij is er wel hoor, zegt de bovenbuurvrouw. De honden zijn husky's, zegt ze ook: hij heeft negen puppy's. Hun pisgeur ruik je in het portiek.

Als schuldige huizen bestaan, is dit een klassieker. Hier maakte de moordenaar zich klaar. Hier keken ze naar onthoofdingsfilmpjes tot ze er murw van waren - zoals er nu elders op de wereld, in dit land, in deze stad, in deze wijk misschien ook mensen kijken naar onthoofdingsfilmpjes en denken dat het goed is.

Mohammed B. was de man van wie niemand had verwacht dat hij het zou doen. Nog steeds niet, zeggen ze in zijn oude straat. Een gewone jongen, een moslim, maar daarvan zijn er zoveel in Amsterdam Nieuw West. Weet jij wat er werkelijk in het huis van je buren gebeurt? Een jongen met de kolder in zijn kop, schietend en stekend onderweg naar het martelaarschap. Had overal kunnen zijn.

Theo van Gogh is tien jaar dood en in de straat van zijn moordenaar bleef alles hetzelfde. Er is geen monumentje opgericht in het plantsoen. De woningcorporatie heeft het huis vier maanden later weer verhuurd, toen het politieonderzoek was afgerond.

Marianne Philipsstraat. De honden huilen opnieuw, maar A.K. Sari is niet thuis.

Ik wist wel dat de moordenaar hier ergens woonde, zegt Merel, de bovenbuurvrouw, dat heeft de huisarts haar een keer verteld. Maar niet dat het hieronder was. Vreemd hoe de dingen gaan: Merel kende Theo van Gogh, ze zat jarenlang bij zijn zoon Lieuwe in de klas, op Daltonschool De Meer aan de andere kant van de stad. Dat moeten we dan maar toeval noemen. Het is angstaanjagend, zegt ze, als je op televisie ziet hoe radicale moslims de wereld willen overnemen. Tegelijkertijd is het ver weg genoeg om niet angstaanjagend te zijn.

Toen Theo werd vermoord, was Lieuwe al van school. Merel heeft het in die zin niet meegemaakt. Er was wel even ophef in de buurt. Maar als je zo jong bent, zegt het niet zoveel.

Uitgegumd

De Marianne Philipsstraat is kalm en smal; de laagbouw staat met de rug naar het lawaai van de stad. Eikenbladeren op de stoep, een plantsoentje houdt de huizen en de mensen bij elkaar. De buurt, de literatuurbuurt, is een enclave: provinciaals staan de duplexhuizen naast elkaar, de kleine straten genoemd naar grote schrijvers die hier allang niet meer gelezen worden. Louis Couperusstraat. Marcellus Emantsstraat. Arthur van Schendelstraat. Marianne Philipsstraat. Daaromheen: Schotel City.

Marianne Philips was een joodse schrijfster. Ze schreef over de zoektocht van jonge mensen naar volwassenheid: psychologische romans en novellen. Haar boeken zijn niet meer in druk. Niemand die weet wie Marianne Philips was, in de Marianne Philipsstraat. Zelfs van Mohammed B. hebben sommigen nog nooit gehoord. Hoe lang duurt het voordat hij helemaal is uitgegumd?

Blauwe deuren, groene gevelplaten: alles exact zoals tien jaar geleden. Valkparkieten vliegen schreeuwend door de straat.

Er waren plannen om het huis te slopen, de hele buurt moest tegen de grond. Maar dat had niets met Mohammed B. te maken. Het was de crisis: woningcorporatie Stadgenoot werd gedwongen om de stadsvernieuwing te temporiseren. Ze verhuren de panden nu tijdelijk, vooral aan studenten: 420 euro per maand is geen geld voor een tweekamerappartement.

Maar wie wil in het huis van een moordenaar wonen? Bel aan bij A.K. Sari: weer niemand thuis.

Zijn linkerbuurman is er wel; hij heet Genesis en is student accountancy. Dat Mohammed B. hier woonde wist hij niet - maar hij kent hem wel. Hij zat op school bij de broer van B., op het Hervormd Lyceum. In de brugklas kreeg hij mot en vochten ze. Iemand riep: met hem moet je niet vechten! Weet je wel wie dat is! Dat is de broer van Mohammed B., de moordenaar!

Vreemd hoe de dingen lopen. Dat hij nu plotseling woont naast dat huis. Maar het zal niet veel veranderen. Toen werd er nauwelijks over gesproken, niet op school, niet op straat. Ja, op de dag van de moord, maar daarna loste het nieuws op in ander nieuws.

Mohammed B. steekt in 2001 een politieman met een mes en krijgt er twaalf weken celstraf voor. In zeven jaar wordt hij vijf keer aangehouden. Dwangmatig en agressief, zo beschrijven ze hem later. Maar dat is achteraf. Vijf weken voordat hij Theo van Gogh doodschiet met acht kogels, en zijn keel doorsnijdt en het mes in zijn borst plant, schopt hij stennis in de tram. Hij heeft geen kaartje en dat heeft hij ook niet nodig omdat hij aan niemand anders verantwoording aflegt dan aan de 'Heer der Werelden'. Deze 'democratische martelkamer', noemt hij Nederland op internet, waar iedereen het kan lezen.

In dit huis, in deze straat vertaalde hij teksten van radicale islamisten. Hij nodigde er De Syriër uit, die wrokkige preken hield. Ze kwamen er samen om de haat tegen de ongelovigen te vieren.

Dat weet inlichtingendienst AIVD al in 2002, maar anderen dan Mohammed lijken gevaarlijker. In 2003 doet de politie een inval in dit huis, maar ze zoeken iemand anders. In 2004 schrijft Mohammed 'open brieven' op internet, met de namen van de mensen die hij dood wil. Ahmed Aboutaleb. Ayaan Hirsi Ali. Theo van Gogh. Na de moord graaft de politie naar bewijs in de verkeerde tuin van het verkeerde huis in de Marianne Philipsstraat: buurtbewoners schudden hun hoofd als het ter sprake komt.

Tien jaar later zijn onthoofdingsfilms een propagandamiddel van IS geworden, er is een Nederlander die poseert met afgehakte hoofden. Die woonde ook ergens in een huis, in een buurt, in Almere.

De Marianne Philipsstraat in Amsterdam Nieuw West. Beeld An-Sofie Kesteleyn
De Marianne Philipsstraat in Amsterdam Nieuw West.Beeld An-Sofie Kesteleyn

Oude maten

Theo van Gogh is dood, het extremisme leeft. Veel mensen die het van dichtbij hebben meegemaakt, praten er niet over. B.'s oude maten hebben een mediaverbod. Johan Remkes, toen minister van Binnenlandse Zaken: geen belangstelling voor een interview. Hij is nu commissaris van de koning in Noord-Holland. Sybrand van Hulst, toen hoofd van de AIVD: zeer vereerd, maar nee. Hij is nu voorzitter van de VACO, de vereniging voor de banden- en wielenbranche. Wim Deetman, toen burgemeester van Den Haag: helaas. Hij is nu lid van de Raad van State.

En nog steeds gaat de deur van het oude huis van de moordenaar niet open.

Honderd meter lopen naar rechts staat een moskee. Honderd meter lopen naar links staat een kerk. Als je lijnen trekt, ontstaat er een driehoek. In de moskee zeggen ze: we hebben geen last van de moord gehad. Waarom zouden we erover moeten praten? In de kerk zeggen ze: het is hier als zodanig nooit ter sprake gekomen.

Alles helder: hij heeft het gedaan en hij kreeg levenslang en er zijn ook andere dingen om je druk over te maken. Zo denken ze erover in de buurt. Ze zeggen: hier is het rustig, we leven hier uitstekend samen. Dat was zo, en dat is zo. De voorzitter van de moskee zegt: die schurk kwam nooit bij ons. De predikant zegt: het heeft me wel verbaasd dat jihadstrijders uit zo'n onverwachte hoek tevoorschijn komen.

De bel gaat, de honden huilen en daar is A.K. Sari. Hij houdt de deur half open - binnenkomen liever niet. Hij weet dat zijn huis het huis was van de moordenaar. Ze hebben het hem verteld, toen hij het kreeg aangeboden. Hij zei: maakt niet uit. Ik heb niks met die idioot te maken.

A.K. Sari is een geboren Amsterdammer met een Turkse naam. Opgegroeid hier in West. Hij is moslim. Volgens ons geloof, zegt hij, volgens onze gebruiken heeft niemand het recht iemand anders het leven te benemen, behalve in oorlog.

En toch kwamen er dreigbrieven door zijn brievenbus, kogelbrieven, en mensen bonkten 's nachts zomaar op de deur. Hij kreeg nog een tijdje post voor Mohammed B., van de bank en zo. Maar dat ging ook weer over.

Zo gaat dat, zegt hij. Een huis is nooit lang schuldig. De moord, de dader: het is allemaal weer weggewaaid.

null Beeld Cigdem Yuksel
Beeld Cigdem Yuksel
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden