Het schisma van Schier

Nederland Schiermonnikoog..

Klokslag tien stapt hij binnen. Voor twee kopjes koffie van 80 cent ‘en een borreltje er achterna’. Elke ochtend. Nou ja, niet op zondag uiteraard: dan zit hij in de kerk (‘want ik ben gereformeerd’). En niet op woensdag: dan zit hij in de koffiekamer van de bejaardenwoningen (‘je moet wat, in m’n eentje kan ik thuis geen woord kwijt’).

‘Doe de tweede maar!’, roept stamgast Karel-Willem, 78 jaar, naar de barman achter de toog van Hotel Van der Werff. Koffie nummer 1 is op. Zo meteen dat borreltje nog en dan is het basta, want hij komt niet om dronken worden. Dat gevaar loop je hier vooral op zaterdagmiddag, tegen zessen, als de eilanders elkaar hier in de Gelagkamer opzoeken, rondom het biljart.

‘Altijd zo geweest. Niks veranderd’, zegt hij. Zo gaat dat al eeuwen op Schier. En Karel-Willem van der Geest was er al die eeuwen bij, zo lijkt het. Goed personeel, zegt hij, en een jonge jenever voor 1,25. Wat hij van het hotel aan de overkant, Graaf Bernstorff, niet kan zeggen. Drie euro! Zegt men. Zelf is hij er nooit binnen geweest. Nooit van zijn leven niet.

‘Al die fratsen’, zegt Karel-Willem. Daar aan de overkant, dat is voor een ander soort mensen.

Wie op Schiermonnikoog de lokale hartslag wil meten, hoeft niet ver; de kruising Reeweg/Middenstreek oversteken is voldoende. Van hotel Van der Werff, sinds jaar en dag de roemruchte huiskamer van het eiland, naar Hotel Graaf Bernstorff, tien jaar jong, met een grand café waar ze Illy-espresso serveren.

Jan Fischer, sinds 25 jaar eigenaar van het Van der Werff, maakt die oversteek één keer per jaar, op 1 januari om 1 uur ’s nachts. Om André Zandt, eigenaar van Graaf Bernstorff, een gelukkig nieuwjaar te wensen. En diens vrouw Etty een zoen te geven. Dan loopt ie snel weer terug, want hij houdt niet zo van dat ‘nouveau riche-gedoe’.

Een scheiding der geesten. Al op de boot, die vertrekt vanaf Lauwersoog, kun je raden welke hotelgasten waarheen gaan. Kaplaarzen: Van der Werff. Hakken: Bernstorff. Grof gebreide trui: Van der Werff. V-hals: Bernstorff. Rugzakje: Van der Werff. Rolkoffer: Bernstorff.

Twee werelden op één kruising. Gewéldig, vindt Zandt. Een compleet ander concept, juist pal tegenover Hotel Van der Werff. In het hart van het dorp, waar ook supermarkt Schut zit, die in de zomer altijd een rij voor de deur heeft, café It Aude Beuthûs, waar vanavond de huisband Simpel Zat covers speelt, en cafetaria De Halte (‘altijd lekkerrr’), daar dus waar de bussen stoppen.

Zelfde kruising of niet, elk hotel heeft zijn eigen bus. Van der Werff had vroeger een Bedford, maar die is inmiddels afgekeurd en ingeruild voor een oude stadsbus uit Basel. Graaf Bernstorff had een Zwitserse Saurer-postbus, maar dat vond Zandt te veel onderhoud – hij is er ook een keer bijna de kade mee afgerold. Nu rijdt er een Arriva-bus heen en weer met het logo van het hotel.

Het is een ritueel, een paar keer per dag: zo gauw de boot uit Lauwersoog het eiland nadert, overstemmen de bussen de vogels en staat de kruising ineens vol. Vertrekkende gasten stappen in, en de bussen (er is ook nog een reguliere Arriva-dienst) rijden tegelijkertijd naar de haven. De een linksom, de ander rechtsom.

‘We zijn geen concurrenten’, zegt Zandt tijdens een diner met gekonfijte boerenkip en gebraden lamsrack. ‘We vullen elkaar aan. Hij heeft de kroeg. Ik het terras. Sinds wij hier zitten, heeft Jan het drukker dan ooit.’

‘Hm, hm’, mompelt Fischer tijdens een kopje koffie aan zijn toog, met hond Jasper om hem heen draaiend. ‘Ik wil geen ruzie.’ Vrienden? Nee. Collega’s? Ook niet. ‘Mijn hotel is iets bijzonders, met een oud sfeertje. Zijn hotel is nieuw. Hij is gewoon een projectontwikkelaar. Hij koopt en verkoopt, dat is alles. Maar ik sta in de Quote. Hij niet.’

[vervolg pagina R05]

Grimlachen naar de overkant

Schiermonnikoog ‘Hé, je zat gisteren bij de overburen. Waarom was dat?’

Schiermonnikoog ‘Hé, je zat gisteren bij de overburen. Waarom was dat?’
[vervolg van pagina R01]

Schiermonnikoog ‘Hé, je zat gisteren bij de overburen. Waarom was dat?’
Jan Blauwpak, zoals Jan Fischer (67) wordt genoemd om te raden redenen, staat te boek als ‘de rijkste inwoner van Schiermonnikoog’, met een vermogen van drie miljoen euro. Die schatting is te laag, wil hij wel kwijt (en hij kent eilanders die veel meer hebben). Hij is de ongekroonde koning van Schier, al doet zijn voorkomen dat niet vermoeden: hij is soms moeilijk te verstaan, gesprekspartners kijkt hij zelden recht in de ogen, en hij denkt na als hij zijn Van Nelle rolt. Hij is de leider van de ‘F-side’, volgens sommigen, met de F van Fischer. Zandt (60): ‘De politiek wordt niet bedreven in het gemeentehuis, maar aan de toog van Van der Werff.’

Schiermonnikoog ‘Hé, je zat gisteren bij de overburen. Waarom was dat?’
Een Z-side is er niet. Of het moet Muis zijn, de 81-jarige schoonmoeder van Zandt, die een huisje heeft op het eiland, en die in haar elektrische karretje van en naar het hotel rijdt. Ze neemt bonbons mee uit Amsterdam, waar ze een woonboot heeft liggen, schikt bloemen in vazen, en komt vaak aan het eind van de dag even buurten. ‘Aan de overkant is geen fuck te doen’, zegt ze dan. Al gaat ze er zo nog wel even heen voor een borreltje. Met André, chef-kok Bas, kelner Alberto en manager Hein – die voor de nazit wél de kruising oversteken.

Schiermonnikoog ‘Hé, je zat gisteren bij de overburen. Waarom was dat?’
Want, zo is het dan weer wel: ze drinken graag een biertje bij Jan. In de Gelagkamer van Van der Werff komt ie-der-een. De eilanders – er zijn er officieel 946 – komen er voor hun borrel, leggen er een biljartje, spreken schande van het nieuwe politiebureau aan de Middenstreek (‘wat was er mis met het oude?’) en De Ville Buiten, de luxe villa’s aan de Badweg (‘zijn net dodemanskisten’). De toeristen komen er bij van hun fietstocht door de duinen, een wandeling over het brede, groenige strand, en het spotten van eidereenden en roerdompen. En anders zijn ze hier gewoon voor die uitsmijter rosbief.

Schiermonnikoog ‘Hé, je zat gisteren bij de overburen. Waarom was dat?’
Jan Fischer is uitbater van wat je noemt ‘een instituut’. Deze ruimte was al een ‘Herberch’ in 1726, was ook Recht- en Raadhuis van de Stachauwers, de vroegere eigenaren van het eiland, en later Posthuis en Wachtlokaal der Eersten Stoombootdienst Groningen-Schiermonnikoog.

Schiermonnikoog ‘Hé, je zat gisteren bij de overburen. Waarom was dat?’
Van logement naar hotel – dankzij veldwachter Sake van der Werff (1870-1955), die meer brood zag in de horeca dan in de ordehandhaving, en die in 1913 het pension kocht voor 7000 gulden. En daarna Juffrouw Dien, zijn rechterhand, die tot haar dood in 1981 het hotel runde, nog in de tijd dat er voor het hele hotel één badkuip op poten was, met een guldenautomaat voor warm water.

Schiermonnikoog ‘Hé, je zat gisteren bij de overburen. Waarom was dat?’
Nu hebben alle 49 kamers een douche of een bad (voor 105 euro per nacht), en is Jan de baas. Hij was vakantieober bij Juffrouw Dien, toen hij nog studeerde in Groningen, hij werd in een ander leven zelfs nog even producent bij Tros Aktua, maar vervulde zijn belangrijkste functie als een van de vijftien stamgasten die zichzelf De Vrienden van Hotel Van der Werff noemden. De club, met onder anderen tv-collega’s Wibo van der Linde en Fons van Westerloo, heeft Jan het geld verschaft om het hotel over te nemen.

Schiermonnikoog ‘Hé, je zat gisteren bij de overburen. Waarom was dat?’
Het werd zijn leven. Elke middag om één uur wandelt hij van zijn huis om de hoek naar het hotel; na de laatste ronde telt hij de kas en wandelt hij terug. ‘Het is nog steeds een goed lopend hotel én restaurant, waar zie je dat nog’, zegt hij. ‘Ongeveer zoals vroeger. Wel twee keer zo groot. En een beetje moderner natuurlijk.’

Schiermonnikoog ‘Hé, je zat gisteren bij de overburen. Waarom was dat?’
Vernieuwingen in de Gelagkamer betreffen het wagenwiel en de tl-verlichting boven het biljart. Verder is er nog steeds geen muziek, liggen er smoezelige kleedjes op tafel, lopen er honden rond, staat ’s avonds de tent blauw, en kijkt Prins Bernhard nog steeds vanaf een foto uit 1936 over iedereen uit. ‘De gast van Kamer 10’, was hij. Is hij, want het prinselijk bezoek is nog steeds de trots van Fischer – hoewel inmiddels ook Beatrix hier een kopje thee heeft gedronken.

Schiermonnikoog ‘Hé, je zat gisteren bij de overburen. Waarom was dat?’
‘Dát verhaal’ kennen ze in het hotel aan de overkant nou wel. ‘Prins Bernhard is daar drie keer geweest. In de jaren dertig’, zegt André Zandt van Graaf Bernstorff. ‘Ik ga toch ook niet meteen roepen dat Jaap de Hoop Scheffer hier herhaaldelijk heeft gelogeerd?’

Schiermonnikoog ‘Hé, je zat gisteren bij de overburen. Waarom was dat?’
Hotel Graaf Bernstorff, genoemd naar een Duitse graaf die het eiland eind 19de eeuw in bezit kreeg, heeft nog niet zo veel verhaal, omdat het zo nieuw is. De Groninger Zandt – ‘ik zal altijd een buitenstaander blijven, wat ik ook doe’ – is gewoon begónnen. Met geld dat hij als handige ondernemer bijeen heeft gewerkt: zo zette hij Weekend en Aktueel in de markt, verkocht hij miljoenen exemplaren van de Bouquetreeks, en sleet hij cd’s van Anita Meijer en George Baker, en Suske en Wiske-strips per pallet aan Kruidvat en Wehkamp.

Schiermonnikoog ‘Hé, je zat gisteren bij de overburen. Waarom was dat?’
Totdat hij in 1993 twee herseninfarcten kreeg en hij en zijn vrouw Etty besloten rust te zoeken en iets heel anders te gaan doen. Op de vakantieplek uit zijn jonge jaren: Schier. Waar hij ooit Etty had ontmoet, hoe kan het ook anders, aan de toog van Van der Werff.

Schiermonnikoog ‘Hé, je zat gisteren bij de overburen. Waarom was dat?’
‘Wij hebben een nieuwe standaard gezet’, zegt Zandt, een vlotte prater, vandaag gestoken in streepoverhemd en lichtblauw colbert. Hij heeft een hotel met zeventien kamers en dertig appartementen, in het hoogseizoen vanaf 170 euro per nacht. Moderne kroonluchters, plavuizenvloeren. Wat overbuurman Jan dan weer een ‘holle, sfeerloze tent’ noemt, ‘waar zo’n zijig figuur je vertelt wat het verrassingsmenu is’. Maar, zegt Zandt: ‘Sinds wij er zijn, heeft Van der Werff ook olijven op de kaart. En buiten hebben wij een rotan look in plaats van plastic kuipstoeltjes.’

Schiermonnikoog ‘Hé, je zat gisteren bij de overburen. Waarom was dat?’
En dat terras loopt goed, aldus Zandt. Al zullen eilanders zeggen er niet te gaan zitten. Omdat, zo verwoordt Alex het, barman van It Aude Beuthûs aan de overkant, ‘ze daar een beetje uit de hoogte doen’. Hij heeft er zelf een paar jaar gewerkt, oké, dat is waar, maar Van der Werff dat zijn wij, Graaf Bernstorff, dat zijn zij.

Schiermonnikoog ‘Hé, je zat gisteren bij de overburen. Waarom was dat?’
Leo van Brunschot, docent op de lokale vmbo, wordt er door zijn collega’s zelfs op aangesproken. Hij zit nu op het terras omdat hij trek heeft in een cappuccino en hij met zoontje Joran de rookwalm van het Van der Werff niet in wil. ‘Hé, je zat gisteren bij Bernstorff’, hebben ze al eens gevraagd. ‘Waarom was dat?’ Misschien, zegt hij, ‘is het yuppengehalte hier inderdaad wel hoog, maar bij Van der Werff zitten mensen die net zo veel hebben te besteden’.

Schiermonnikoog ‘Hé, je zat gisteren bij de overburen. Waarom was dat?’
De Grachtengordel gaat naar Van der Werff, Amsterdam Oud-Zuid en ’t Gooi gaan naar Bernstorff, was altijd de regel. Tenzij ze BN’er zijn, want dan moet je in elk geval bij het Van der Werff worden gezien. Maar de overburen mogen inmiddels ook mensen als Krabbé, Egbers en Halsema als klanten noteren.

Schiermonnikoog ‘Hé, je zat gisteren bij de overburen. Waarom was dat?’
Categorie Oud-Zuid (Stadionweg): het koppel Monique Ligtvoet (48, communicatieadviseur, usb-stick om haar nek) en Frans van der Velde (53, consultant in de textielindustrie, glasbril). Ze verblijven in Bernstorff vanwege de lekkere douche (zij) en de ‘wel lollige’ wijnkaart (hij).

Schiermonnikoog ‘Hé, je zat gisteren bij de overburen. Waarom was dat?’
Zij: ‘Ik vind het daar bij Van der Werff lekker kneuterig gebleven. Ik hoef er niet te logeren, maar het is leuk om er een biertje te drinken.’

Schiermonnikoog ‘Hé, je zat gisteren bij de overburen. Waarom was dat?’
Hij: ‘Hier is de gastvrijheid een beetje gemaakt. Behalve dan bij de receptioniste.’

Schiermonnikoog ‘Hé, je zat gisteren bij de overburen. Waarom was dat?’
Zij: ‘Ik mis hier een lekkere bank. Waarin je lekker kunt loungen.’

Schiermonnikoog ‘Hé, je zat gisteren bij de overburen. Waarom was dat?’
Hij: ‘Vanavond eten we aan de overkant. Schijnt goed te zijn.’

Schiermonnikoog ‘Hé, je zat gisteren bij de overburen. Waarom was dat?’
En zo blijft alles hier of daar, en hier of aan de overkant. Hier een driegangenmenu voor 42 euro, daar een halfpensionmenu voor 12,50. Hier espressomachines van 40 duizend euro, daar een Bravilor-koffiedruppelaar van een paar honderd.

Schiermonnikoog ‘Hé, je zat gisteren bij de overburen. Waarom was dat?’
‘Koffie van 80 cent. Daar kan ik echt niemand voor naar een tafeltje laten lopen’, zegt Zandt. ‘Jan geeft niks uit. Daarom houdt ie zoveel over.’

Schiermonnikoog ‘Hé, je zat gisteren bij de overburen. Waarom was dat?’
‘Ik ben net een ekster’, zegt Fischer. ‘Wat ik heb, wil ik houwen.’

Schiermonnikoog ‘Hé, je zat gisteren bij de overburen. Waarom was dat?’
Dus die strook gras van anderhalve meter, daar waar hij muziekkapel ’t Beukennootje liet bouwen, dat stukje grond dat Zandt nodig heeft om de keuken te kunnen uitbreiden, zal ie niet verkopen. ‘Nooit. Ga van mien land af. Zo ben ik.’

Schiermonnikoog ‘Hé, je zat gisteren bij de overburen. Waarom was dat?’
Ach, zeg Zandt dan voorzichtig en enigszins meewarig, ‘mijn vrouw kan goed met hem opschieten’.

Schiermonnikoog ‘Hé, je zat gisteren bij de overburen. Waarom was dat?’
En dan gaat André toch een drankje doen aan de overkant. Want zo gaat dat op een klein eiland. Ook als het bij Van der Werff Donderdagavond-Biljartavond is, met vooral vrienden van Jan. André zit met zijn groepje aan een tafeltje, biljartvereniging De Monnik, een van de negen op het eiland, zit aan de andere kant. Penningmeester: Jan Fischer. Hij beheert de clubkas, wat vooral betekent dat hij in de gaten houdt dat de winnaars 50 cent in de clubkas storten, het sigarendoosje achter de toog. Zo gaat dat al eeuwen, op Schier.

Schiermonnikoog ‘Hé, je zat gisteren bij de overburen. Waarom was dat?’
Eric van den Berg

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden