REPORTAGEMKZ-CRISIS

Het ruimen van hun dieren was terecht, oordeelde de rechter. In Kootwijkerbroek heerst het ongeloof

Door een uitbraak van mond- en klauwzeer bij een boer in Kootwijkerbroek werden tot ongeloof van de bewoners in 2001 60 duizend dieren geruimd. Terecht, zegt de hoogste economische rechter nu. Maar in het christelijke dorp overheerst het ongeloof.

Herdenkingsteken voor de MKZ-crisis, Kootwijkerbroek.Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant

In het hart van de Biblebelt klinkt vanaf de Kerkweg een luide vloek. ‘Pardon, maar dit is gewoon zo onterecht’, zegt een 61-jarige vrouw uit Kootwijkerbroek. ‘Ik heb als buitenstaander kunnen zien dat het niet fris was. Toen klopte er niets van, en nu vraag ik me af of deze rechters wel onafhankelijk zijn.’

Het is dinsdagochtend rond elven en de vloekende vrouw met hond – ze wil alleen anoniem en zonder vermelding van het hondenras in de krant vanwege de kleine, christelijke dorpsgemeenschap – heeft net gehoord hoe de hoogste economische rechter na negentien jaar een eind heeft gemaakt aan een van de langst slepende boerenaffaires. De MKZ-crisis; de uitbraak van het zeer besmettelijke mond- en klauwzeer die met name het Gelderse dorp in 2001 genadeloos raakte.

Mobiele Eenheid

In en rond het orthodox christelijke Kootwijkerbroek werden bij 246 boerderijen in totaal 60 duizend varkens, koeien, en schapen geruimd. Een vijfde van het totale aantal dieren dat na de mkz-uitbraak in Nederland, Groot-Brittannië en Frankrijk werd afgevoerd. In Kootwijkerbroek moest de mobiele eenheid er in 2001 aan te pas komen om te voorkomen dat boeren de mensen te lijf gingen die hun erf kwamen ontdoen van het vee. Uit protest werden dode varkens en koeien in bomen gehangen. Want twijfel over mkz in het vee-intensieve dorp was er al vanaf het begin.

De getroffen boeren stapten naar de rechter, maar het College van Beroep voor het bedrijfsleven oordeelde dinsdag dat de verantwoordelijke minister destijds, Laurens-Jan Brinkhorst, juist heeft gehandeld door in de omtrek van de besmetting in Kootwijkerbroek op genoemde schaal te ruimen.

De jongste gerechtelijke uitspraak verandert niets aan de twijfels van de inwoners van Kootwijkerbroek. Want sinds 2001 huist naast het geloof in veel Kootwijkerbroekers een tweede zekerheid: geen dier in Kootwijkbroek was negentien jaar geleden besmet met het mkz-virus.

Gillende biggen

‘De biggen hingen half dood, gillend in de grijparmen van graafmachines en dode beesten lagen nog dagen langs de weg. Hoezo zeer besmettelijk?’, zegt de vrouw met de hond, die vanwege haar bloeddruk weer aan de wandel wil. 

Begin erover tegen boerin Annie (68), die over de Kerkweg komt aanfietsen, en de tranen schieten haar weer in de ogen. Dan komt het allemaal weer terug. Hoe de koeien uit dezelfde lijn als die van haar vader voor haar ogen werden afgemaakt en in vrachtwagens werden gedumpt. Maar vooral het onrecht, want ook zij is ervan overtuigd dat het allemaal niet nodig was.

Boerin Annie – wil geen achternaam in de krant – kijkt vanaf haar geboortegrond uit op de plaats van het delict: de voormalige boerderij waar de overbuurman in 2001 een kalf met het mkz-virus bleek te hebben. Behalve op de ‘lafaard’ van een D66-minister Brinkhorst – die Kootwijkerbroek nooit bezocht – richt de dorpswoede zich op deze boer. Want kwam een (vermeende) virus-uitbraak hem niet heel goed uit?

Smerig erf

‘Nooit in mijn leven heb ik zo’n smerig erf gezien’, zegt boerin Annie. ‘Zijn kalveren waren niks waard en door mkz-compensatie kon hij er toch nog een goede prijs voor krijgen.’

Wat de boer hier zelf op te zeggen heeft, is onbekend. Hij was direct na de uitbraak naar Zuid-Afrika vertrokken en zou nu een boerderij in Friesland hebben, maar is onvindbaar. In Café Wessels denkt de kroegbaas en oud-varkenshouder – ook al geen naam in de krant – wel te weten hoe het is gelopen, al heeft hij net als al zijn dorpsgenoten geen bewijzen. ‘Hij heeft dat kalf kokendhete melk gegeven’, zegt hij. ‘De blaren op de tong werden vervolgens aangezien voor de eerste tekenen van mkz.’

In een laboratorium in Lelystad zou volgens dorpsgeloof vervolgens om duistere redenen het monster zijn verwisseld met een waarin het virus wél zou zitten. ‘Misschien wel expres’, zegt een hobbyboer, die zich aan de bar om 12.15 uur nog een rosé laat inschenken. ‘Want ook toen wilden ze al minder boeren in Nederland’, zegt de man – die ook niet met naam in de krant wil – met verwijzing naar de stikstofdiscussie.

Kootwijkerbroek. Dominee Visser (2e van rechts) vangt enkele boeren op (en spreekt ze toe) die juist zijn terug gekomen uit Den Haag waar ze een voor hen teleurstellende uitspraak te horen kregen inzake de MKZ-crisis.Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant

Onderzoek naar lab

De rechter oordeelde dinsdag dat het Wageningen Bioveterinary Research in Lelystad zich niet aan alle standaarden heeft gehouden, maar op basis van drie deskundigen komt het College van Beroep voor het bedrijfsleven tot de conclusie dat dit niets afdoet aan de uitkomsten van toen. Met andere woorden: in Kootwijkerbroek was terecht een geval van mkz geconstateerd. Desondanks maakte Landbouwminster Schouten dinsdagmiddag bekend dat ze onafhankelijk onderzoek gaat laten doen naar het lab in Lelystad.

Een besmetting, 60 duizend dieren dood. Die twee getallen zijn voor de hobbyboer aan de bar in Café Wessels niet te rijmen. ‘Had per dier bekeken of ze besmet waren’, oppert hij. ‘Heb jij enig idee hoe het is om te zien als een dier waar je aan gehecht bent kerngezond wordt afgemaakt?’

Brinkhorst zei zaterdag in Nieuwsuur dat hij ‘misschien achteraf spijt’ heeft dat hij toen ‘soms te weinig empathie had’. Zo kwetste hij menig inwoner met de uitspraak dat ‘zolang Onze Lieve Heer zelf niet gesproken heeft, er kennelijk geen mkz is (in Kootwijkerbroek, red.)’. De rechter voelde mee met de boeren en zegde een vergoeding toe ‘voor de geleden emotionele schade’.

Bij de hervormde kerk vangt dominee Kees Visser de teleurgestelde boeren op die per bus naar Den Haag waren gegaan om de gerechtelijke uitspraak te horen. De getroffen melkveehouder Bert van Middendorp neemt het oud-minister Brinkhorst vooral kwalijk dat hij de twijfels nooit serieus heeft genomen. Want voor hem blijft het de vraag hoe het kan dat maar bij één kalf mkz zou zijn gevonden, terwijl het virus extreem besmettelijk is? 

Verder wil hij er eigenlijk niet te veel over kwijt. ‘Het kost me te veel energie’, zegt hij. ‘Ik had dit tien jaar geleden al willen afsluiten.’ Het parkeerterrein bij de kerk is dan al leeggestroomd.

UIT 2001: HET ‘COMPLOT’ VAN KOOTWIJKERBROEK
Wie je ook spreekt in Kootwijkerbroek, een ding staat voor iedereen vast: als er al MKZ was, is het bewust gebracht. In het christelijke dorp gonst het van roddel en achterklap. Geruchten zijn er genoeg, ongerijmdheden ook. Maar bewijzen? ‘Wij zoeken de waarheid.’

‘KOOTWIJKERBROEKERS ZIJN GEEN HEILIGEN’
‘Wreek u niet. Mij komt de wraak toe, zegt de Heer.’ Met vermanende bijbelteksten probeerde dominee Wim Meijer van de hervormde gemeente in Kootwijkerbroek zijn dorpsgenoten in toom te houden tijdens het MKZ-oproer in april 2001.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden