Het rode woud heeft vreemde smetten

Een schimmel die als eerste in Nederland werd beschreven, komt voor op stervende sequoia's, de trots van de Californische kust....

Rik Nijland

AMERIKANEN kennen Nederland van klompen, Hansje Brinkers, molens, maar zeker ook als vermeend herkomstland van de beruchte Dutch Elm Disease. De iepziekte, die in de jaren dertig van de vorige eeuw per ongeluk met een partij hout werd geïmporteerd, richtte een slachting aan onder iepen in de Amerikaanse dorpen en steden.

Hoewel de plaag uit West-Europa afkomstig is, hebben we de toevoeging 'Dutch' te danken aan onze wetenschappelijke ijver: begin vorige eeuw ontmaskerden Nederlandse onderzoeksters als eersten de schimmel die de sterfte veroorzaakt.

Qua beeldvorming is dat slechts een schrale troost. En de geschiedenis lijkt zich te herhalen. Wederom wordt er met een schuin oog naar Nederland gekeken in verband met een verwoestende plantenziekte.

Sinds 1995 zijn tienduizenden eiken en Lithocarpus-bomen (tanoaks of tanbark oaks) in Californië en inmiddels ook Oregon gestorven als gevolg van een nieuwe schimmelziekte. Als die schimmel een boom infecteert geeft hij enzymen af die de schors en later het hout oplossen waardoor grote, zwarte wonden ontstaan waar celvocht uit druipt. Vervolgens krijgt de schimmel hulp van houtkevers die door de stam graven tot de boom het loodje legt.

Afgezien nog van de schade die zo in de Californische bossen wordt aangericht, zijn bewoners en bosbeheerders als de dood doordat als gevolg van de sterfte de kans op bosbranden toeneemt.

De Amerikanen kennen het fenomeen inmiddels als Sudden Oak Death, hoewel de schimmel ook andere bomen en struiken aantast, bijvoorbeeld rhododendron, esdoorn, sneeuwbal en bosbes, maar die weten de aanval doorgaans te overleven. Of dat ook het geval is bij de kust-sequoia, de redwood, de trots van de Amerikaanse westkust, moet nog blijken. In de naalden van stervende sequoia's is de schimmel aangetroffen. Onderzoek zal de komende weken uitwijzen of de bomen door deze besmetting daadwerkelijk zijn gaan kwakkelen.

Over de ziekte is namelijk nog maar weinig bekend. Wel was snel duidelijk dat de boosdoener één van de vele phytophtora-schimmels is. Die gedijen echter doorgaans het best in de buurt van water - de sporen kunnen korte afstanden zwemmen - of vochtige grond, maar in het geval van Sudden Oak Death gaat het om een wat atypische variant: ook ver van het water, op heuvels, worden bomen getroffen.

Het lijkt er dan ook op dat de sporen zich door de lucht verplaatsen, mogelijk dankzij de mist die vaak over de Amerikaanse westkust hangt. Zieke bomen worden tot nu toe tot maximaal enkele tientallen kilometers landinwaarts gevonden. Maar ook de mens helpt een handje mee bij de verspreiding, bijvoorbeeld via modder die aan banden of schoenen blijft hangen.

Vorig jaar wisten Amerikaanse onderzoekers de veroorzaker van de bomensterfte op naam te brengen: Phythophthora ramorum. En die schimmel is in 1993 vrijwel gelijktijdig in Nederland en Duitsland op rhododendron-struiken ontdekt. De soort werd onder meer door het Centraalbureau voor Schimmelcultures in Utrecht officieel beschreven als nieuwe soort.

Wellicht, zo is in de VS geopperd, is de ziekte met bijvoorbeeld rhododendron-struiken uit Europa meegelift. Dat kan best zijn, beaamt ontdekker dr. Arthur de Cock van het instituut in Utrecht, maar de omgekeerde hypothese is net zo goed plausibel. Binnenkort komt daarover uitsluitsel, verwacht de schimmeldeskundige. Momenteel vergelijken Amerikaanse onderzoekers de genetische diversiteit van de schimmel in de VS en Europa. Is die in de VS laag en in Europa hoog, dan is het inderdaad waarschijnlijk dat de schimmel al langer in Europa leeft en van hieruit recent de nieuwe wereld binnen is gebracht.

Waarom de schimmel plotsklaps problemen veroorzaakt, is een raadsel, aldus De Cock. Mogelijk is deze Phytophthora van een ander werelddeel afkomstig. Of manifesteert hij zich pas nu, omdat voorheen de geschikte leefomstandigheden ontbraken.

Hoe dan ook, uit steekproef-onderzoek van de Plantenziektenkundige Dienst in Wageningen vorig jaar bij kwekerijen en in openbaar groen, blijkt dat de nieuwe schimmel in Nederland met enige regelmaat wordt gevonden, vooral op rhododendron die er ernstig verkleurde bladeren van krijgt en op één variëteit van de tuinplant Viburnum, die na besmetting sterft. Om verspreiding te voorkomen, verplicht de PD telers en beheerders om getroffen planten te vernietigen. Volgens ir. Laurens Smits van de Plantenziektenkundige Dienst (PD) betekent dat niet dat ook de Nederlandse bossen direct gevaar lopen. In de buurt van besmettingshaarden zijn geen zieke eiken aangetroffen. Pogingen om Nederlandse eiken met de schimmel te besmetten, in het PD-laboratorium, hebben geen duidelijk resultaat opgeleverd.

Anderzijds is er nog zo weinig bekend over de ecologie en de verspreiding van de schimmel, dat er niet te vroeg moet worden gejuicht, aldus Smits. De PD wil meer prioriteit geven aan de ziekte. Smits zal daarom nog deze maand bij het ministerie van Landbouw een ruimer onderzoek bepleiten. Bovendien moet met de grote natuurbeschermingsorganisatie worden overlegd, zodat ook die alert zijn op zieke rhododendrons of eiken.

Niet iedereen wil op nader onderzoek wachten. In Groot-Brittannie wordt Nederlands plantmateriaal inmiddels extra grondig in de gaten gehouden. Canada gaat nog een stap verder. Dit bosland bij uitstek neemt de eikensterfte in het buurland zo serieus dat de import van een tiental voor de schimmel gevoelige plantensoorten vanuit Californië en een deel van Oregon is verboden. Voor de zekerheid zijn Nederland en Duitsland ook op de zwarte lijst gezet.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden