HET Rode Potlood Volgen Wij

OVER één punt blijken de twee politieke leiders Wim Kok en Frits Bolkestein het hartroerend met elkaar eens te zijn: het verdwijnen van de christen-democratie als politieke stroming....

KEES SCHUYT

Ik weet niet in hoeverre dit oordeel berust op grondige reflectie of op slimme politieke propaganda, waarin de wens de vader van de gedachte is. Maar de zo eensgezind uitgesproken verwachting lijkt mij even voorbarig als onjuist.

Ik baseer mijn scepsis op theoretische en op praktische gronden. De richting van het hedendaagse sociale en politieke denken in de Verenigde Staten en in Europa, is in elk geval weg van de aloude tegenstelling tussen het individuele en het collectieve, tussen liberalisme en socialisme, tussen staat en markt.

Er is aan beide kanten van de oceaan veel kritiek op de a-morele kanten van een excessief individualisme, blijkend uit een herwaardering voor 'gemeenschapszin', uit aandacht voor 'normen en waarden', uit bezorgdheid om het wegvallen van sociale cohesie. Theoretisch krijgt niet meer het atomistische individu de hoofdrol, maar het relationale zelf, een sociaal individu dat zich verbonden weet met en zich verantwoordelijk voelt voor anderen en hun omgeving.

Tegelijk is met de Berlijnse Muur elk enthousiasme voor grote bureaucratische staatscentra, onder beheer van een technocratische politieke elite, weggevallen. Voorzover de sociaal-democratie voornamelijk een sociaal-technocratisch gezicht gekregen heeft, is ze veel van haar aantrekkingskracht kwijtgeraakt. In wezen let een technocraat niet op doeleinden, op sociale en politieke waarden, maar op een beheersbare en beheersbaar gemaakte omgeving.

Wim Kok is hiervan een uitgesproken voorbeeld. Zijn Den Uyl-rede, waarin hij het verdwijnen van de christen-democratie lanceerde, is volstrekt arm aan nieuwe politieke ideeën. Wel rijk aan retoriek ('we laten niemand los'). Hij lijkt nog het meeste op een bijeengegaarde nota vol departementale wensen en plannen, rijp voor een haastige troonrede. De praktijk is: beheren en beheersen onder leiding van een kleine, vertrouwde politieke elite, die niet te veel last mag krijgen van de doodgewone burgers en achterbannen. Het rode potlood volgen wij.

De politiek zingt zich los van de ervaringen en waarden van al degenen, die niet tot die kleine beheerselite horen. Dat maakt de toekomstige reactie van kiezers heel onvoorspelbaar. Bovendien bieden de ideologieën van Kok en Bolkestein momenteel nauwelijks soelaas voor de vele maatschappelijke vraagstukken die om echt nieuwe antwoorden vragen. Ik noem er hiervan een paar.

- 1. De rol van niet-statelijke verbanden: bij een terugtredende overheid wordt het zogenaamde maatschappelijke middenveld weer belangrijk en dat is precies waar de christen-democratie, theoretisch en praktisch, heel wat te vertellen heeft. Kleine, functionele en lokale gemeenschappen hebben de toekomst. Een nieuwe, politieke plaatsbepaling van deze gemeenschappen, niet eenzijdig op het christelijke geloof geënt, zal een serieuze concurrentie kunnen vormen voor een op materieel gewin en eigenbelang gebaseerd economisch-individualisme of een verschrompelde arbeiderspartij.

-2. De verhouding tussen economie en ecologie. Net als het sociale individu dat in de maak is, zal een sociale ecologie met een publiek bediscussieerde balans tussen welvaart en welzijn de toon zetten. Het is dan zeer waarschijnlijk dat het verouderde ego-liberalisme plaats zal gaan maken voor zoiets als eco-democraten. De toekomst zal groen zijn of niet zijn.

- 3. De richting van de techniek. Zullen de vele technische mogelijkheden van onze wetenschappelijke cultuur aangewend worden ten behoeve van een humane inrichting van de samenleving of ten koste hiervan?

Zowel het economisch-individualistische antwoord als het sociaal-technocratische antwoord (Schiphol, Betuwelijn, HSL, medische technologie) zullen zoveel onvrede oproepen, dat er eerder teveel dan te weinig politieke alternatieven zullen ontstaan.

- 4. De overbodig gemaakte 'werkers (m/v) in de welvaartstaat'. De door den Uyl aangekondigde tweedeling van de samenleving wordt onder leiding van Kok versneld in praktijk gebracht. Bolkestein vuurt hem hierin aan. Hoe lang zal het duren eer de overbodig gemaakten, zolang die nog over hun politieke rechten beschikken, de sociaal-democratie politiek overbodig zullen verklaren?

- 5. De waarde van de cultuur. De mens leeft niet van en voor het materiële alleen. Er blijven fundamentele vragen van het bestaan waarop cultuur en religie antwoorden blijven formuleren. De variëteit hiervan past eenvoudig niet in een traditioneel liberalisme/socialisme schema.

Natuurlijk blijft het onzeker wat na het jaar 2000 zal gebeuren. Maar ik denk dat de toekomst in elk geval niet aan de twee in rap tempo verouderende politieke ideologieën zal zijn.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden