Het riool verziekt de koeiensloot

Jaren achtereen vond boer Rom de Leeuw dode kalveren op zijn hoeve. Een overgelopen riool bleek de oorzaak, maar dat werd lang niet erkend....

'De dam' is een walletje aarde in een sloot met drab water. Er staat wat droog gras op, een paar uitlopers van een bramenstruik slingeren zich eroverheen. Dwars over de dam is een stukje roestig ijzerdraad gespannen. Daarachter begint het land van Rom de Leeuw, waar nu zijn zoon boert.

Het is eigenlijk een ding van niks, de dam van Rom de Leeuw (69). Maar hij is wel inzet geweest van een reeks procedures, tot aan de Raad van State toe. De dam is Rom de Leeuws wapen in zijn gevecht om het rioolwater van zijn land te houden.

Die strijd begon in 1986. Om plaats te maken voor een nieuwbouwwijk in Wagenberg, een dorp met 2500 zielen boven Breda, had De Leeuw zijn bedrijf verkocht aan de gemeente Terheijden. Met het geld kocht hij een aangrenzend bedrijf dat toevallig te koop kwam. 'Een unieke kans.'

Maar de verhuizing bracht geen geluk. 'De eerste koe die kalfde, bracht een dood kalf ter wereld. Ik dacht: dat is niet zo mooi, maar dat kan gebeuren.' Het jaar daarop werd het erger. Nog meer dode kalveren. Maar het ergste moest nog komen, vertelt hij.

'1982 was een rampjaar. In één jaar tijd had ik twintig dode kalveren. In de winter lagen ze in de stal, in de zomer vond ik ze in de wei, aangevreten door vogels.' De Leeuw stuurde een kadaver voor onderzoek naar de Gezondheidsdienst voor Dieren. Die kon niks vinden.

In december kreeg hij een onheilstijding. Uit onderzoek naar de melk was gebleken dat De Leeuws koeien besmet waren met abortus bang, een besmettelijke koeienziekte. Alle koeien moesten worden afgemaakt. Een arts van de Gezondheidsdienst gaf De Leeuw ervan langs. 'Ik was een slechte boer die er een zootje van maakte.'

De Leeuw kocht nieuwe koeien. 'Maar toen ze een paar maanden buiten liepen, begonnen de problemen opnieuw. In één maand vond ik vier dode kalveren in de wei.' Koeien werden niet meer tochtig, de voortplantingscyclus kwam in de war. In vier jaar tijd werden tweehonderd dieren afgevoerd.

De boer stond voor een raadsel. Tot een avond in mei 1984. 'We waren gras aan het maaien om in te kuilen. Het was laat geworden. Ik deed de draad dicht. Toen zag ik dat de weidepomp waar de koeien van drinken, verstopt was. Ik haal hem eruit, maak hem schoon. Ik veeg met mijn hand aan mijn gezicht en denk: getver, dat ruikt naar riool.'

'De volgende dag, dat was eerste pinksterdag, deed ik 's morgens de staldeuren open en ik rook meteen de rioollucht.' Al snel bleek dat de pompen van het hoogheemraadschap die het afvalwater naar de zuivering moesten pompen, kapot waren. Via een overstort stroomden de sloten rond De Leeuws land vol met rioolwater.

Sinds die tijd voert De Leeuw een verbitterde strijd tegen de 'rioolmaffia' die zijn land en vee hebben vergiftigd. 'Mijn bedrijf was het afvoerputje van Wagenberg.'

Een van de eerste dingen die hij deed, was een dam opwerpen tegen het rioolwater. Vervolgens spande hij procedures aan tegen de gemeente en het hoogheemraadschap. Die wezen elke verantwoordelijkheid van de hand, ook al bleek uit onderzoek dat het slootwater vervuild was, onder andere met kankerverwekkende pak's.

In plaats daarvan werkten ze hem tegen, zegt De Leeuw. 'Ze probeerden me op allerlei manier zwart te maken.' In 1986 kreeg hij een beroerte. Terug uit het ziekenhuis zette hij zijn strijd voort.

Pas onlangs heeft De Leeuw genoegdoening gekregen. Een onafhankelijke commissie gaf hem grotendeels gelijk. De overstort is verplaatst. Maar naar een groot deel van de schadevergoeding kan hij fluiten. 'Een fooi heb ik gekregen.'

De afgelopen jaren doken regelmatig verhalen op van veeboeren die met onverklaarbare veeziekten kampten. Vaak werd daarbij een verband gelegd met riooloverstorten die afvalwater op sloten lozen. Dieren zouden ziek zijn geworden van het drinken van dat water.

In 1996 bleek uit onderzoek van het Rijksinstituut voor Zoetwaterbeheer en Afvalwaterbehandeling RIZA en de Gezondheidsdienst voor Dieren dat riooloverstorten een risico vormen. Een parlementaire werkgroep concludeerde twee jaar later dat overstorten veeziekten kunnen veroorzaken.

Toch duurde het nog tot 2001 voordat het rijk een commissie aanstelde om conflicten tussen veehouders en rioolbeheerders te onderzoeken. De commissie heeft 21 gevallen onder de loep genomen. Haar conclusie is niet mals. Vaak bleken vergunningen niet in orde, soms was er geen vergunning. En als er vergunningen waren, werden die vaak niet gehandhaafd.

Veehouders die klaagden, werden niet serieus genomen. Claims werden categorisch afgewezen. Gerechtelijke procedures leverden niets op, omdat het vrijwel onmogelijk is een oorzakelijk verband aan te tonen tussen ziektes onder het vee en riooloverstorten.

Volgens Cees Wensing, ex-directeur van het Instituut voor Dierhouderij en Diergezondheid ID-DLO en lid van de commissie, is dat verband echter wel aannemelijk. Koeien op bedrijven met een riooloverstort presteerden aantoonbaar slechter dan koeien op bedrijven zonder overstort. Als koeien in plaats van slootwater drinkwater kregen, hielden de problemen snel op.

Wensing stond er versteld van hoe laks overheden reageerden op klachten van boeren. Als er een spoortje vervuild veevoer wordt ontdekt, staat Nederland op zijn kop. Met klachten over het riool gebeurde niks. Een schril contrast, aldus Wensing. 'Het gekke is dat mensen bang zijn dat ze ziek worden als ze vervuild water drinken, maar dat dieren het blijkbaar probleemloos kunnen drinken.'

Voorzitter van de commissie was Jaap van Dijk, ex-gedeputeerde van Groningen. Ook hij heeft zich verbaasd. 'Als er ergens asbest vrijkomt, wordt de buurt gealarmeerd. Maar als een riooloverstort overloopt, gebeurt er niets.'

Zijn commissie heeft de conflicten niet alleen onderzocht, maar ook proberen te bemiddelen. De meeste conflicten zijn bijgelegd, soms hebben gemeenten claims betaald zonder expliciet schuld te bekennen.

Maar het probleem is daarmee nog niet uit de wereld, benadrukt Van Dijk. Volgens hem zijn er in Nederland vierhonderd risicovolle riooloverstorten. De afspraak is dat die vóór 2005 worden aangepakt. Die datum wordt zeker niet gehaald. 'Dat betekent dat de gemeenten nog niet zijn doordrongen van de ernst van de situatie.'

De commissie heeft daarom voorgesteld bij riskante en illegale overstorten de bewijslast om te draaien. Als er problemen zijn met vee, moet de gemeente maar aantonen dat die niet door het riool komen. Als stok achter de deur, zegt Van Dijk. 'Anders gebeurt er niks.' Het rapport ligt nu bij de Tweede Kamer.

Het is de tweede keer in korte tijd dat het riool in opspraak komt. Onlangs baarde de ANWB ophef met de mededeling dat het zwemwater voor de kust verontreinigd is door rioolwater. Zit er iets mis onder grond? 'Dat dacht ik niet', zegt prof. dr. ir. Francois Clemens, hoogleraar riolering aan de Technische Universiteit Delft.

Hij noemt de waarschuwing van de ANWB overdreven. 'In de Middellandse Zee wordt rioolwater ongezuiverd geloosd. Daar gaan wij op vakantie.' Volgens Clemens wordt er hard gewerkt aan het oplossen van problemen. 'Maar dat gaat niet van vandaag op morgen.' Werk aan het riool kost handenvol geld.

Volgens Clemens kunnen we trots zijn op ons riool. Nederland heeft een gemengd stelsel. Dat betekent dat huishoudelijk afvalwater en regenwater gezamenlijk worden afgevoerd. Bij zware regenval, zoals de laatste tijd vaker voorkomt, kan het stelsel overbelast raken, waardoor overstorten in werking komen.

Clemens vindt het een goed idee veehouders te waarschuwen als het riool overloopt. 'Misschien kun je de bruine vlag hijsen.' Maar dat rioolwater ziekten bij vee kan veroorzaken, wil er bij hem niet in. 'Tot de jaren zeventig werd rioolwater ongezuiverd geloosd. Toen hoorde je nooit iets over problemen.'

Logisch, zegt Rom de Leeuw. 'Toen kon je zien dat het water vervuild was. Geen veehouder haalde het in zijn hoofd zijn koeien dat te laten drinken. Met de aanleg van het riool dachten we juist dat het water schoon was geworden.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden