Het rijk der zinnen

'Bedek je ogen en je ziet niets meer, bedek je oren en je hoort niets meer, maar als je je neus bedekt en probeert niet meer te ruiken, zul je doodgaan.' Théâtres des sens, in het Parijse Palais de la Découverte, is een reis 'door het rijk der zinnen', een...

door Paul Depondt

MANNEN bedrijven alleen maar met vrouwen de liefde, poneerde dokter Sandor Ferenczi - een leerling van Sigmund Freud, 'omdat hun baarmoeder naar haringpekel ruikt en dat mannen trachten terug te keren naar de oerzee'. De vagina heeft een visachtige geur, betoogde Ferenczi in zijn Versuch einer Genitaltheorie, 'een stank'. Door de eeuwen heen is van het vrouwelijk schaamdeel gezegd dat het naar vissen rook, 'een walm die je in het gezicht slaat'.

De mens is altijd geobsedeerd geweest door geuren, door zowel de bloesems als de pestdampen. Ruiken is de intiemste manier om de buitenwereld te verkennen; de reuk is een suggestieve waarneming. Neus en seksualiteit zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden.

Vroeger - althans volgens de oude moraal - was de reukzin 'iets dierlijks', een 'laag zintuig' waar je liever niet over praatte of filosofeerde. Nu zijn geuren 'studie-objecten' van historici, filosofen, moralisten en marketingdeskundigen. Je kunt je neus nu overal insteken. Letterlijk. Aan alles zit een pikant luchtje.

Is die haringpekel wel zo'n penetrante en hinderlijke geur en gebruiken daarom veel vrouwen vaginale sprays? Een journalist vroeg een keer aan Marilyn Monroe 'wat ze in bed droeg'? Ze antwoordde: 'Chanel No. 5.' Haar parfum was als het ware een kledingstuk. Het kleurde haar sex-appeal.

Maar hoe zit dat bij een aardworm? Heeft die ook een neus? Een reukzin? Kan hij ook zien? Wat smaakt of hoort hij?

Vogels kunnen niet bijster goed ruiken maar politiehonden volgen het spoor van een paar moleculen die door schoenzolen zijn gesijpeld. Een mannetjesvlinder koerst af op de geur van een vrouwtje dat kilometers ver weg is. Het zijn allemaal wetenswaardigheden of pertinente vragen die de théâtres des sens oproepen, de 'theaters van de zintuigen', een tentoonstelling in Parijs over het zien, het proeven, het horen, het voelen en het ruiken.

In het Palais de la Découverte kun je een reis maken 'door het rijk der zinnen'. Théâtres des sens is een zinnenprikkelend proefstation. In een aantal 'theaters' en ensceneringen kunnen bezoekers genieten van allerlei zintuiglijke genoegens: de zachtheid van fijne stoffen of van kwaliteitsleer, de fonkeling van diamanten en gouden halssnoeren, ons omringende welluidende klanken, de gesuggereerde smaak van exquise gerechten en wijnen, de geur van een uitzonderlijk parfum of een bloesem.

Je kunt je handen in gaten in een wand stoppen om 'iets onduidelijks' in het verborgene te voelen of te betasten. Allerlei preparaten verspreiden herkenbare en aangename geuren, van bloemen, van parfums en van etenswaren. In het Palais de la Découverte hoor je herkenbare geluiden: het getik bij het jeu de boules, ergens in het zuiden, de sirenes van de Parijse ambulances, klokken en het geloei van koeien in Normandië, het doorspoelen van een toilet.

De bezoeker steekt het hoofd tussen twee luidsprekertjes, kijkt door een lens en snuift de geuren op die uit een mechaniekje met geurenstrips opstijgt. Bij het bordje 'aardworm' ervaart hij of zij het waarnemingsvermogen van een nietige worm die met moeite het licht van het donker kan onderscheiden of, vervolgens bij het bordje 'koe', de zijnstoestand van het rund. In de théâtres kun je allerlei testjes doen, je oefenen in het waarnemen: ruiken en raden wat het is, voelen en weten wat je aanraakt, omgevingen herkennen aan de hand van geluiden of geuren, je ogen bedriegen met spelletjes en spiegels.

De expositie is een initiatief van het Comité Colbert, een genootschap of beter confrérie van 75 Franse fabrikanten van luxeproducten. Ze strelen de zintuigen van hun koopgrage en vaak ook gefortuneerde klanten: Champagne Laurent-Perrier en Bollinger, Parfums Chanel en Lanvin, Château d'Yquem en Lafite-Rothschild, de hotels George V en Plaza Athénée, Restaurant Hotellerie Michel Guérard en Taillevent, Christian Dior en Guy Laroche, Cristalleries de Saint Louis en Mauboussin Horlogers.

De zintuigen, zo luidde de oude christelijke moraal, moet je wantrouwen. Zien, proeven, horen, voelen en ruiken brengen de mens op een dwaalspoor, 'op de brede weg'. Voor dezen de geur die tot de dood leidt, zegt de apostel Paulus, voor genen een geur die tot het leven leidt.

Théâtres des sens echter verheerlijkt de zintuigen. Genot is niet uit den boze. Voor de expositie heeft de meesterkok Michel Guérard een 'symphonie pour un palais' gecomponeerd, vijf gedekte tafels in een 'théâtre du banquet' met alle heerlijkheden van de Franse gastronomie. Je hoort het ontkurken van de flessen Veuve Clicquot en Laurent-Perrier, de sommelier proeft de wijnen, Château Cheval Blanc en Château d'Yquem. In de salon genieten de gasten van een goede sigaar en van een cognac Louis XIII Rémy Martin. Een strijkje speelt muziek van Offenbach.

V OOR Guérard is koken als het ware musiceren. Alle zintuigen hebben een rol op zijn partituren, het menu. Je eet met je ogen, met je neus, je tong, 'maar ook met je oren en je handen'. Smaak is niet alleen een kwestie van geoefende smaakpapillen, zegt Guérard, maar ook van klank, van geuren en van tastzin: de omgeving waar je eet is belangrijk, de geluiden van het bestek en van het kristal, de geur van de gerechten en de zachtheid van het linnen.

Het onderscheiden van geuren, smaken of klanken geniet steeds grotere belangstelling. Nature & découvertes in het Amsterdamse winkelcentrum Kalverhof verkoopt bloemenpersjes, cd's met natuurgeluiden, welriekende essences en geurenstrips. In het Parijse Palais de la Découverte, waar Nature & découvertes ook een filiaal heeft, kun je smaak- en geurenspellen kopen.

'Niets grift zich zo diep in het geheugen als een geur', schreef Diane Ackerman in haar 'natural history of the senses', een cultuurgeschiedenis van onze zintuigen. 'De reuk is een stil en zwijgzaam zintuig, het zintuig zonder woorden.' Er is geen geschikt vocabulaire voorhanden. Geuren zijn moeilijk onder woorden te brengen.

'Bedek je ogen en je ziet niets meer, bedek je oren en je hoort niets meer, maar als je je neus bedekt en probeert niet meer te ruiken, zul je doodgaan.' De reukzin is ons meest directe zintuig. 'Iedereen van ons heeft zijn eigen aromatische herinneringen', meent Ackerman. Daarom hebben zoveel schrijvers een hartstochtelijke relatie met geuren gehad. Flaubert heeft het over de geur van de muiltjes van zijn vriendin, schoeisel dat hij in zijn bureaula bewaarde, Dostojevski over de 'Petersburgse stank', Joyce over baby-urine en wasdoeken, herinneringen aan heiligheid en zonde.

In het Monell Chemical Senses Center in het Amerikaanse Philadelphia speuren honderden onderzoekers naar de geheimen van de geuren en van de neus. Hoe herkennen we geuren? Verandert de reukzin als men ouder wordt? 'Geur is niet iets waar we licht over denken', zegt Ackerman, 'we verdrinken onszelf in geuren, we wentelen ons erin.'

De parfumindustrie investeert het meeste geld in de parfumering van voorwerpen, in 'parfums de l'ambiance', en het is dan ook het aanstekelijkste zintuig in Théâtres des sens. Het is ongetwijfeld mogelijk de bizarre geur van het achttiende-eeuwse Londen of van het Amsterdam van de Gouden Eeuw met behulp van een spray terug te vinden.

Het Monell Chemical Senses Center onderzoekt zulke sensorische heerlijkheden als 'de geur van in de zon gedroogde kleren' of van 'vers gebakken cake'-lucht. Hoe ruikt een nieuwe auto? Handelaars in tweedehands auto's, ontdekte Ackerman, gebruiken een 'nieuwe-auto'-spray 'waardoor iedere koper gegarandeerd enthousiast raakt over de meest verroeste rammelkast'. Winkelcentra voegen pizzageur toe aan het airconditioning-systeem. Alles riekt. Zelfs zogenaamde reukloze voorwerpen 'zijn in feite geparfumeerd om de chemische lucht van hun ingrediënten te verhullen'. De prikkel van de geur kan alles terugroepen: vakantiegenoegens, een vertrouwd landschap of het aroma van de Provence, de herinnering aan de kindertijd. Daarom worden bijna alle producten geparfumeerd.

B EDRIJVEN als het Britse Atmospherics of het Nederlandse Senta Aromatic Marketing adviseren bedrijven over het gebruik van kunstmatige geurstoffen. Je kunt stemmingen van werknemers of het koopgedrag van consumenten beïnvloeden met geuren. Bubble Joe van Schwarzkopf is een shampoo voor kinderen met de geur van Coca-Cola. Zoiets prikkelt de jonge hersenen. Geuren roepen zoete en gelukzalige (of bij sommigen vervelende en akelige) jeugdherinneringen op.

Atmospherics levert geuren op bestelling. Het ruikt op de werkvloer naar vers gebakken brood, dennen of sparren, naar gras of naar lavendel. Geurenstrips, twintig jaar geleden uitgevonden door 3M Corporation, zijn nu vaste 'rubriekjes' van de glossy tijdschriften. Geuren kun je verpakken. En geuren zijn prikkels, stimuli. Het zijn commando's. Want we leven nu eenmaal aan de leiband van onze zintuigen. Prikkelende geuren zetten je aan tot werken, kopen, verleiden en het bedrijven van de liefde.

De onderzoekers van het Monell Chemical Senses Center in Philadelphia verzamelden mannelijke essence uit kussentjes die mannen onder de oksels hadden gedragen. Ze vingen het mannenzweet op. 'Driemaal in de week werden extracten, bereid uit deze afscheiding onder de armen, uitgestreken op de bovenlip van zeven vrouwen met een afwijking in de menstruatiecyclus', rapporteert de patholoog-anatoom dr F. Gonzalez-Crussi in The Five Senses. Sommigen echter kregen een alcoholoplossing zonder het extract. 'Aan het einde van de onderzoeksperiode was de menstruatiecyclus bij de vrouwen die het mannenextract kregen gewijzigd; die benaderde nu het normale ritme dat optimaal is voor bevruchting.' Misschien ontdekt het Monell Chemical Senses Center ooit hét wondermiddel, een onweerstaanbaar parfum, ongetwijfeld een mengeling van rozengeur en haringpekel.

Théâtres des sens. Tot en met 3 januari 1999 in het Parijse Palais de la Découverte.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden