Het regeerakkoord is al klaar

De permanente onzekerheid maakt dat de politiek zichzelf steeds meer vastlegt.

Rutte II op het Bordes van Paleis Huis ten Bosch. Beeld anp

Twee dagen na Brussel sloegen de burgemeesters alarm. Bij de politie kan het zo niet langer. Er moet geld bij en snel. De goede verstaander weet: dit is een voorzetje voor het nieuwe kabinet. De burgemeesters zijn niet alleen. Een week geleden kondigde minister Van der Steur aan dat zijn vermaledijde ministerie van Veiligheid & Justitie weer uit elkaar getrokken gaat worden. Niet nu maar bij de kabinetsformatie. Nog een voorbeeld: de hoogste ambtenaar van Binnenlandse Zaken, Richard van Zwol, presenteerde een nota waaruit opsteeg dat de regering niet meer gaat zeuren over grotere gemeenten of nieuwe vormen van lokale democratie. Niet deze regering, maar de volgende.

De verkiezingen zijn over een jaar min anderhalve week. Maar in Den Haag is men volop bezig met het nieuwe kabinet. In departementstorens is het een gezoem als een bijenkorf in het voorjaar. Het Nederlandse ingenieursdenken is ongebroken. Economische Zaken schrijft ook zo'n nota voor straks, over duurzaam ondernemen. De onderwijsvernieuwingen van Paul Schnabel: voor de formatie. Werkgevers van VNO/NCW werken zich in het zweet. Nu moet het gebeuren, om zo direct in het regeerakkoord te komen. Anders kun je het schudden met je plannen.

De politiek wordt steeds politieker en woester, de wereld onvoorspelbaarder, de termijnen korter. Je zou verwachten dat de behoefte aan speelruimte voor een regering groter wordt. Luuk van Middelaar was ruim tien jaar geleden assistent van de toenmalige VVD-leider Van Aartsen. Hij rende hijgend met diens tas achter de partijleider aan. Wanneer begint de politiek eens, dacht hij, wanneer gaan we plannen uitvoeren. Tot hij begreep dat dit de politiek was. Rondrennen en brandjes blussen.

Politiek wordt steeds meer crisispolitiek, en tegelijk worden de regeerakkoorden steeds onwrikbaarder. Je moet er een jaar vantevoren al bij zijn. Die rare paradox is het gevolg van het feit dat er geen stevige meerderheden meer zijn. Straks krijgen we minimaal een vierpartijenkabinet. Met Wilders regeren wordt niks. Dus het zal wel VVD, CDA, D66 en GroenLinks of ChristenUnie worden. Elkaar stevig vasthouden, betekent een regeerakkoord van beton. En dat betekent weer dat het nu moet gebeuren.

Niet nu maar wel straks... Beeld ANP

Ik las het hoofdstuk van de briljante Bulgaarse politicoloog Ivan Krastev in het nieuwe boek Na de storm - Hoe we de democratie in Europa kunnen redden (2015), samengesteld door bovengenoemde Luuk van Middelaar. Krastev beschrijft hoe legitimiteit voorheen betekende dat de opwinding en het crisisgevoel na verkiezingen tot rust kwamen. De regering is weg, leve de volgende. Maar bij gebrek aan stevige meerderheden, wordt het mandaat al op dag twee betwist. Dat is niet alleen in Nederland zo; in 30 van de 34 OESO-landen is sprake van een 'verdwijnende meerderheid'. Het stembriefje is niet langer een contract, maar een blijk van goedkeuring die een dag later alweer wordt ingetrokken. Regeren is een permanente vernedering geworden, vraag maar aan de Franse president Hollande of Diederik Samsom. Acht zetels bij Maurice de Hond voor de Partij van de Arbeid is absurd. De regering wordt continu onder schot gehouden, door de oppositie, in de media, in peilingen, in de Eerste Kamer en nu bij het Oekraïne-referendum.

Grotere onzekerheid in de politiek leidt tot schrillere verkiezingscampagnes. De laatste keer zei Rutte dat met de socialisten aan de macht het zand van de Sahara op zou raken. Samsom had maar één ambitie: Rutte uit het Torentje. Uiteindelijk deelden ze de buit. Niet uit liefde maar omdat er getalsmatig geen alternatief was. Ze gingen doen 'wat moest gebeuren'. Zo leidde de politieke polarisatie tot zijn bestuurlijke tegendeel, veel macht voor de ambtenarij. In die geduldige torens was al jaren gewerkt aan de hervorming van hypotheekrenteaftrek, AWBZ, zorgstelsel, pensioenen. En zo kregen we een kabinet waarover bestuurlijk Den Haag nog steeds reuze tevreden is, en de rest van Nederland helemaal niet.

Volgende week komt er nog zo'n klaroenstoot die de verkiezingen van straks aankondigt. Het CPB, Centraal Planbureau, laat weten wat de economische ruimte voor de komende vijf jaar is. Daaraan gaan ze de verkiezingsprogramma's afmeten, zoals ze altijd doen. De partijen krijgen te horen hoeveel banen hun ideeën opleveren en wat het begrotingstekort zal zijn. Hierover was altijd wel gemor, meestal van radicale partijen die zich in een boekhoudersdwangbuis voelden gedwongen. Nu ziet het ernaar uit dat ook de grote middenpartijen geen zin meer hebben om met hun water naar de CPB-dokter te gaan.

Permanente vernedering... Beeld ANP

Het CPB was altijd de lakmoesproef van het haalbare en tegelijk de kroongetuige van het kalme gesleutel aan de toekomst. Politici voelen daarover niet voor niets nattigheid. Enerzijds wordt hun winkel rechtstreeks bedreigd doordat ambtenaren steeds meer en kiezers steeds minder te vertellen hebben. Anderzijds is politiek crisismanagement geworden. In tijden van crisis kan er van alles wat in CPB-ogen helemaal niet kan. Grenzen dicht bijvoorbeeld. Alle verstandige mensen schudden bij het idee meewarig hun hoofd. Na de vluchtelingencrisis en de aanslagen in Brussel komt het met de dag dichterbij.

Niet de uitvoering van het regeerakkoord maar de manier waarop de crisis wordt beteugeld, geeft de doorslag. Over een jaar kiezen we geen politieke richting maar een crisismanager. Wat dat aangaat is Mark Rutte met zijn wendbaarheid en zijn goede humeur nog steeds de ideale politicus van nu. De politicus als 'manager van het heden' zoals Krastev het noemt. Dat klinkt niet opwindend maar is al moeilijk genoeg.

Manager van het heden... Beeld EPA
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden