Het rapport dat zelfs Rutte moet vrezen

Het VVD-duo van Justitie sneuvelde op de Teevendeal met drugshandelaar Cees H. Vandaag brengt de commissie-Oosting haar rapport erover uit en dreigt meer schade voor VVD én justitie.

Fred Teeven kondigt zijn aftreden aan, maart 2015 Beeld anp

Je kunt het zo bekijken: een stel oude mannen krijgt te maken met een deal uit een grijs verleden. Ze snappen niet veel van computers. Geloven dat het bedrag dat met de deal gemoeid was zomaar kan worden opgeslokt in het binnenste van zo'n apparaat. Kennen niet de manieren om het ding de transactiegegevens weer te laten uitspuwen. En ach, dat komt ze eigenlijk niet slecht uit.

Toen het bonnetje van de deal met drugscrimineel Cees H. alsnog werd gevonden, trad zowel minister Ivo Opstelten als staatssecretaris Fred Teeven van Veiligheid en Justitie af. Vandaag komt de commissie van voormalig ombudsman Marten Oosting met het antwoord op de vraag: had niet al veel eerder kunnen worden opgehelderd hoeveel geld Cees H. kreeg?

Daarmee worden de schijnwerpers opnieuw gericht op de drie heren die de informatie niet wisten te leveren. Het zijn Ivo Opstelten (1944), topambtenaar Gerard Roes (1951) en hoofdofficier van justitie Herman Bolhaar (1955). Ze vertegenwoordigen het gezag van drie machtige instituten. Opstelten staat voor de machtspartij die de VVD is geworden. Roes vertegenwoordigt de betrouwbaarheid van zijn ministerie. Bolhaar het gezag in de bestrijding van de criminaliteit.

Een rapport over twee afgetreden bewindslieden biedt de betrokkenen de kans om het eigen blazoen op te poetsen en dat van de anderen zwart te maken. De VVD heeft al tijden geen goed woord meer voor het ministerie van Veiligheid en Justitie. Op het ministerie wordt gesproken over een foutenfestival bij de VVD en wijzen ze naar het Openbaar Ministerie. Dat laatste is een gewillig slachtoffer - de baas, Bolhaar, is ernstig ziek.

Het draait allemaal om de deal met Cees H. die Fred Teeven als officier van justitie in 2000 sloot. Van het vermogen dat H. had gestald op zijn Luxemburgse bankrekening zou 750 duizend gulden naar het Openbaar Ministerie gaan. De rest mocht H. houden.

Beeld anp

Niet opgehelderd werd waarom Teeven zo'n schikking trof. Wat stond ertegenover? Het KRO-programma Brandpunt Reporter suggereerde onlangs dat Cees H. Teeven waarschuwde dat hij ontvoerd zou worden. Er zou zelfs al een kooi voor hem zijn gebouwd op een autosloperij. Bovendien zou hij Teeven hebben geholpen in de rechtszaak tegen drugshandelaar Johan V., alias de Hakkelaar.

Tijdens het eerste debat over de deal met Cees H. groef Opstelten zijn eigen graf. Hij beweerde stellig dat H. niet meer dan 1,25 miljoen overhield. Inmiddels zijn er al drie exemplaren gevonden van een bonnetje dat een bedrag van 4,7 miljoen gulden laat zien. Afgelopen zomer, een paar maanden na het aftreden van Opstelten en Teeven, bleek het bankafschrift ook gewoon in het strafdossier van Cees H. te zitten: een doos in het archief van het Openbaar Ministerie.

Het ministerie had beter moeten zoeken toen de Kamer daarop aandrong, oordelen betrokkenen. 'De cultuur is nu dat je alleen een telefoontje pleegt', zegt een voormalig ambtenaar. 'Vroeger ging een hoge ambtenaar zelf kijken, desnoods 's nachts.' Bovendien, zegt een andere ambtenaar: waarom werd de zoektocht naar het bonnetje voortgezet door een oud-procureur-generaal? 'Heel erg incrowd', zegt deze betrokkene, 'dat maakt het niet onafhankelijker.'

Voor de VVD is het welkome munitie om te schieten op het ministerie. De aftocht van Opstelten en Teeven, prominente VVD'ers, was erg pijnlijk voor die partij. De oppositie wrijft het met een sardonisch genoegen in: vijf jaar VVD is vijf jaar puinhoop op Justitie. Het rapport van Oosting kan de aandacht verleggen van de VVD naar het departement en het Openbaar Ministerie.


Niettemin: door een speling van het lot zijn er louter VVD'ers betrokken bij de onverkwikkelijke zaak. Opstelten en Teeven, natuurlijk. Maar ook de toenmalige baas van Teeven, Ben Swagerman, is een VVD'er die nu in de Eerste Kamer zit.


Bovendien verzekerde VVD-premier Mark Rutte de oppositie dat hij 'op alle relevante momenten' contact had met Opstelten en Teeven. Dat maakt dat zelfs Rutte vandaag niet veilig is.

Herman Bolhaar, procureur-generaal OM

Het OM staat er al zo lelijk op. Wat is de eerste plaats waar je gaat zoeken naar het bankafschrift van een deal tussen het Openbaar Ministerie en een crimineel? Ja, de archieven van het OM natuurlijk. Het afschrift bleek er nog te liggen ook, in een doos in het archief. Het werd alleen niet gevonden.

Daarom krijgt het OM vandaag te horen dat de archivering beter moet, zeggen ingewijden.

Het probleem is dat er voortdurend informatie blijft hangen in de machinerie van het Openbaar Ministerie. Laatst nog kwam minister Van der Steur niet ter ore dat er uitgebreid met Volkert van der G. was gesproken over het maken van een foto. Ook rond de moord van Els Borst werd geblunderd. Dat maakt dat het OM er lelijk op staat. Herman Bolhaar is er verantwoordelijk voor.

Herman Bolhaar Beeld anp

Fred Teeven, oud-secretaris justitie

Een kans op eerherstel. Wat was Fred Teeven boos toen hij moest aftreden. Het is een publiek geheim dat hij niets liever wil dan minister van Justitie worden. Nu was het plotseling einde oefening. Teeven zal hopen op eerherstel. Hij kan worden vrijgepleit van het verwijt dat de Tweede Kamer expres in het ongewisse werd gelaten. Teeven fluisterde Opstelten naar verluidt al meteen het bedrag van 4,8 miljoen gulden in. Opstelten wilde zich niet verlaten op Teevens geheugen.

Ook aan directeur-generaal Gerard Roes noemde Teeven later dat bedrag. Roes stopte het verslag van dat gesprek in een kluis. Het kon niet naar buiten, 'anders konden er doden vallen - denk aan een afrekening in het milieu', zegt een ingewijde. Teeven ging ermee akkoord dat zijn herinnering niet werd gebruikt.

De commissie-Oosting toont mogelijk ook aan dat er niets mis was met de schikking die Cees H. werd aangeboden. Teeven heeft dat steeds volgehouden.

Anderzijds heeft de oppositie nog altijd twijfels bij de deal. Het OM had naar verluidt geen toestemming voor een schikking waarbij de crimineel Cees H. 4,7 miljoen gulden kreeg, alleen voor een kleinere som geld. Dat wekt de indruk dat het OM - en Teeven - de drugshandelaar wel een erg groot voordeel hebben gegeven.

Mark Rutte, premier

De oppositie is buitengewoon nieuwsgierig. Zodra Opstelten en Teeven de aftocht bliezen, verlegde de oppositie de aandacht naar Rutte. Hij maakte het er zelf vervolgens niet beter op door eerder te stellen dat hij 'op alle relevante momenten contact had met alle hoofdrolspelers'.

Het maakt de oppositie buitengewoon nieuwsgierig naar de rol van Rutte. 'Ik ga er scherp op letten: wat wist hij, waar heeft hij zich mee bemoeid', zegt SP-Kamerlid Michiel van Nispen. En ChristenUnie-fractievoorzitter Gert-Jan Segers: 'Hoe kon Rutte zeggen dat Teeven een goede deal sloot terwijl er geen toestemming voor de 4,7 miljoen die H. eraan overhield?' Andere vraag: waarom noemde Rutte het verslag dat Roes maakte van het gesprek met Teeven een 'persoonlijke aantekening'? Wil hij hier informatie achterhouden?

Die beschuldiging kan de betrouwbaarheid van Rutte gemakkelijk ondermijnen. Hij staat al niet bekend als een man die houdt van openheid. Rutte is van de radiostiltes, de gesloten deuren en de mooiweerverhalen.

Voorbeeldje: hoe eerlijk was de premier toen hij Opstelten omstandig prees daags voordat hij aftrad? 'Ivo behoort tot de beste mensen die we hebben. Hij zit er bovenop. Full focus. Dag en nacht.' Niet dus. En er is voor de oppositie niets fijners dan de premier dat nog eens in te wrijven.

Mark Rutte Beeld anp

Ard van der Steur, justitieminister en oud-Kamerlid

Geen vraagtekens bij de deal. Het is niks bijzonders, vinden ze bij de VVD, dat Kamerleden regelmatig bezoekjes afleggen aan het ministerie van Veiligheid en Justitie. Dat is immers een VVD-bastion bij uitstek: twee partijgenoten aan top, bezig met veiligheid, een van de belangrijkste VVD-thema's. Het innige contact doet wel twijfels rijzen bij de controlerende taak die ook VVD-parlementariërs hebben uit te oefenen.

Hoe meer informatie de oppositie vroeg, hoe krachtiger VVD-Kamerlid Ard van der Steur de debatten blokkeerde. Zelf had hij geen vraagtekens bij de deal die met Cees H. werd gesloten.Van der Steur zat er wel bovenop toen er een persbericht werd gestuurd waarin het bedrag van 4,7 miljoen werd ontkend, meldde de NOS deze week. Dat was nadat Nieuwsuur alle transactiegegevens had getoond. Op dat moment wisten ze op het ministerie dat Teeven zich een bedrag van 4,8 miljoen herinnerde. Sommige aanwezigen vonden dat ontkennen niet langer kon. Van der Steur niet, naar verluidt.

Ard van der Steur Beeld afp

Gerard Roes, topambtenaar justitie

Onbegrijpelijke zet: stuk in de kluis gelegd. Dit is de stille man op de achtergrond. Hem is vooral aan te rekenen dat er op zijn afdeling een computer stond met het betalingsbewijs dat de Kamer vroeg - en dat die computer niet werd opgestart. Pas toen Nieuwsuur opnieuw met onthullingen kwam, werden er computernerds aan het werk gezet om het apparaat aan de praat te krijgen.

Bovendien vertelde Teeven aan Roes dat er in zijn herinnering 4,8 miljoen was overgemaakt aan Cees H. Roes legde het stuk in een kluis. 'Een onbegrijpelijke zet', oordeelt een betrokkene. 'Zo'n stuk in een kluis komt er altijd weer uit, net op een moment dat het niet uitkomt.'

Het getuigt allemaal niet van een goed ontwikkeld politiek gevoel. Dat is een verwijt dat het ministerie van Veiligheid en Justitie vaker treft. De nieuwe secretaris-generaal bespeurt een grote terughoudendheid om informatie te delen, zei hij onlangs in een toespraak tot zijn mensen. Veel ambtenaren schijnen bang te zijn om fouten toe te geven. Ze beschouwen iets ook al snel als een topgeheim. En ze zijn absoluut niet geneigd hulp van buiten in te roepen. Dat alles leidt ertoe dat elke snipper informatie met gejuich wordt binnengehaald door pers en politiek.

Ivo Opstelten, oud-minister van justitie

Beginpunt van verwarring en wantrouwen. Natuurlijk. Hij is verantwoordelijk, vóór alle anderen die hier worden genoemd. Het hele departement werkte onder hem, het Openbaar Ministerie incluis.

Bij Opstelten begon de verwarring over het bedrag dat Cees H. overhield aan zijn schikking met het Openbaar Ministerie. Was Opstelten de som van 5 miljoen niet zo krachtig gaan ontkennen - de Tweede Kamer was haar interesse in de hoogte van het bedrag verloren. Nu kwam het woord van Opstelten tegenover dat van de advocaat van H. te staan.

Daardoor werd de kwestie: geheimzinnigheid of openheid? Voor de Tweede Kamer is er geen zinnenprikkelendere vraag.

Het wantrouwen groeide toen Opstelten zijn beweringen niet wist te staven. Misschien had hij iemand anders moeten aanstellen om de archieven om te keren. Opstelten koos Henk van Brummen aan, oud-procureur-generaal.

'Daar werd het niet onafhankelijker van', stelt een betrokkene. Het betalingsbewijs van de schikking was niet meer te vinden, luidde de conclusie.

En toen toonde Nieuwsuur de overboeking. Opstelten liet opnieuw zoeken, ditmaal door computerexperts. Die klaarden de klus voor 50 duizend euro. Ze vonden het ongelijk van Opstelten. Die kon zich niet handhaven, oordeelde de VVD.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden