Het rampentoerisme van de televisie

Branden, ongelukken en opstootjes - van oudsher trekken ze veel bekijks. De laatste jaren bezorgt de televisie ze aan huis....

'De Amsterdamse brandweer slaat wild om zich heen in een poging ernstige nalatigheid te camoufleren', zegt Jaap Jongbloed van het TROS-programma Deadline. Het programma bracht begin maart een reddingspoging van een drenkeling voor het Centraal Station in beeld. De man overleed aan een hartstilstand in de ambulance. Oorzaak, aldus Deadline: te traag en ondeskundig optreden van de brandweer.

De aflevering maakte nogal wat los, niet alleen vanwege de schokkende opnamen, maar ook omdat de brandweer Deadline verweet bewust te hebben gemanipuleerd met het beeldmateriaal. De man zou bijvoorbeeld niet twee minuten, maar vijftig seconden onder water hebben gelegen. Bovendien zou het volgens de gemeente Amsterdam gaan om een drugsverslaafde, die niet geholpen wilde worden.

'Het was een Italiaan met een Luxemburgs paspoort waarvan niemand weet of hij verslaafd was', zegt Jongbloed. 'Die man heeft ruim twee minuten onder water gelegen voordat de brandweer hem op de kant had gesleept, blijkt uit het ruwe materiaal. Daar is geen discussie over mogelijk. Daarvan hebben we vijftig seconden laten zien, omdat het weinig smaakvol leek meer te vertonen.'

Het interne onderzoek bij de brandweer naar deze zaak wordt eind deze week afgerond, maar Cocky Toorenspits, zowel eigenaar van een video-productions-bedrijf als de cameraman die het bewuste beeldmateriaal verkocht aan Deadline, heeft duidelijke opvattingen over de wijze waarop het programma met zijn film is omgesprongen.

'Het is misselijk van Jongbloed om op die manier de brandweer in de zeik te nemen. Die brave borst dook in het water omdat hij dood wilde. Omdat het zo'n rel is geworden, heb ik zelf nog research verricht, en ik kreeg van een brigadier van bureau Warmoesstraat in Amsterdam te horen dat die man zich eerder die dag knettergestoord aan de balie had gemeld om te vertellen dat hij zelfmoord ging plegen. Bij deze heeft ie dat dus ook gedaan.

'Die vent wilde zich niet laten redden. Op het moment dat de duiker hem te pakken had, sloeg ie van zich af. Het zuurstofmasker van de duiker hing ongeveer op zijn buik. Waarop die duiker natuurlijk dacht: eerst mijn leven, dan zijn leven. Hij had zich wel kunnen laten verzuipen, maar dan viel er ook niks meer te redden. Vervolgens dook die suïcidale sukkel naar de bodem.'

Toen Toorenspits de makers van Deadline het materiaal liet zien, was de reactie, aldus de cameraman: 'Heftig beeld, heftig beeld.' Hij beweert dat hij heeft uitgelegd in welke omstandigheden de brandweer moest werken. 'Alleen moet dat programma altijd een schuldige aanwijzen. Ik heb het Jongbloed na de uitzending ook meteen laten weten: '''Hier ben ik niet blij mee. Je naait de brandweer.'''

De beelden uit Deadline hebben in televisie-jargon een naam: reality-tv. Programmamakers die zich in dit genre begeven, pretenderen - de uitdrukking zegt het al - de werkelijkheid weer te geven. Met hun camera willen ze het echte leven betrappen. Maar: 'Wat is de werkelijkheid?', zegt cameraman en interviewer Frans Bromet.

'Daar kun je hele verhalen over houden. Het is iets dat je waarneemt, maar vaak zit er meer achter. Het eerste is op zich ook de werkelijkheid, maar ik ben meer geïnteresseerd in het tweede. Mijn programma Buren gaat over conflicten tussen buren. Maar je ziet nooit dat die buren staan te schelden. Voor mij is interessant wat die mensen beweegt. Scheldpartijen en acties zijn secundair. In die andere programma's zijn ze primair.'

Reality-tv registreert vooral. Er zijn vele mengvormen, maar vaak laat reality-tv de camera draaien bij spectaculaire voorvallen: branden, verkeersongelukken, illegale of criminele praktijken. Of nog sensationeler, zoals bleek uit een persbericht van RTL 4, waarin de onderwerpen werden aangekondigd van één aflevering van Het uur van de waarheid.

Zoals daar zijn: twee zusjes krijgen in bad een föhn aangereikt van hun broertje, waarop de moeder haar kinderen in 'een vreselijke toestand' aantreft; een bosbrand, waarbij 'emotionele opnamen worden getoond van wanhopige mensen die hun bezittingen in vlammen zien opgaan'; een vliegtuigongeluk, veroorzaakt door een parachute die zich om het vliegtuig wikkelt; een jongetje dat tijdens het spelen met een strop om zijn hoofd uitglijdt; en tot slot een meisje dat zich verslikt in cornflakes waardoor ze geen adem meer kan krijgen.

Programma's die zich bezighouden met rampen zijn er al langere tijd, zoals Opsporing Verzocht van de AVRO dat in 1982 begon. Maar daarin worden vooral reconstructies vertoond. RTL 4 begon het menselijk leed meer aanschouwelijk te maken, in programma's als Het uur van de waarheid en Rescue 911 met veel aangekocht materiaal, waarna andere omroepen volgden. Bij RTL 5 kan de kijker sinds januari wekelijks inzage krijgen in de werkzaamheden van de officier van justitie in Rotterdam of de wereld van het 0611-alarmnummer.

Het genre is komen overwaaien uit de Verenigde Staten: 'Het is jatwerk', zegt Peter de Bie, programmamaker van de TROS. Dat het nu ook in Nederland in behoorlijke porties wordt opgediend, komt volgens hem doordat het goedkoop is, wat wordt bevestigd door Bart in 't Hout, programmaleider van RTL 5. Een half uur amusement en een half uur reality-tv staan in kosten ongeveer in een verhouding van 3:1, schat hij. 'Het is commercieel gezien aantrekkelijk: het is goedkoper dan welk amusementsprogramma ook en het haalt aardige kijkcijfers.'

Met de komst van reality op de Nederlandse tv is ook de discussie begonnen over de ethiek van dit type programma's, getuige alleen al de reeks kritische kanttekeningen van betrokkenen, die soms ontaarden in regelrechte ruzies met programmamakers of (dreigende) rechtszaken. Het geval-Deadline staat niet op zichzelf.

Vaak gaan die conflicten over de medewerking van mensen die zijn gefilmd. Zo moest verslaggever Michiel Praal, van het KRO-programma Ongelooflijke Verhalen, eind vorig jaar op last van de rechter een fragment schrappen waarin een Papendrechtse arts woedend commentaar weigerde toen hij werd overvallen door een draaiende camera. Praal had de arts zijn visie willen vragen op de dood van een driejarig meisje dat in 1983 was overleden na een opeenstapeling van medische fouten. De uitzending kwam er, maar Praal liet de onwillige arts naspelen door een acteur.

Volgens hem was dat essentiëel om de kijkers duidelijk te maken dat hij alle pogingen had gedaan om een gesprek aan te gaan met de arts. 'Soms werkt het als je met een camera op iemand afstapt: dan kom je toch tot een gesprek. Ik vind dat je als journalist geen knip voor de neus waard bent als je genoegen neemt met: geen commentaar.'

Volgens de Amsterdamse advocaat G. Kemper, specialist op mediagebied, worden mensen door een overval met de camera in een positie gebracht waarin ze niet de goede reactie kunnen geven. 'Ze komen met hun kop op televisie en denken: wat is hier eigenlijk gebeurd? Misschien klinkt het gemeen, maar de doelstelling van reality-tv is niet iets uit te leggen. Want dan zou je kunnen volstaan met het verwerken van de mededeling in een documentaire dat iemand niet mee wenst te werken. Maar bij zo'n documentaire komt het aan op je journalistieke vaardigheden. Als je jezelf niet vertrouwt als programmamaker, moet je die koppen voor de camera hebben, omdat de boodschap anders misschien niet overkomt.'

Praal beweert dat nauwelijks iemand in Nederland nog verbaasd opkijkt van televisie-camera's. 'Tegenwoordig maak je mee bij onschuldige straatinterviews dat mensen vragen: hoeveel krijg ik ervoor? Of ze dreigen: als u dit uitzendt, span ik een kort geding aan.' De Bie, die voor de TROS de series Balistraat en Bureau Bijlmer maakte, denkt zelfs dat dit soort programma's, die iets dieper graven dan zuivere reality-tv, niet meer te maken is. 'De advocatuur heeft zich gewapend. Gefilmden weten dat ze hun gelijk kunnen krijgen bij de rechter, ook al hebben ze schriftelijk of mondeling toestemming gegeven.'

Zelf kreeg hij tijdens de uitzending van Bureau Bijlmer te maken met een vrouw die, naar zijn zeggen, tot vier keer toe toestemming had gegeven. 'Maar vijf dagen voor uitzending begon ze te zwaaien met psychologische rapporten en zei dat haar kinderen niet meer over straat konden. De rechter verbood uitzending.'

Dat een programma als 0611-Weekend van RTL 5 nog wel bestaat, komt volgens hem doordat het zich steeds beweegt in andere steden. 'Ze filmen incidenten en achteraf komen mensen erachter dat ze op televisie zijn. Makers van dat programma zullen zeggen dat ze toestemming vragen, maar ik geloof er niks van.' In 't Hout van RTL 5 meent dat alleen binnenskamers toestemming nodig is, terwijl op straat alles mag worden gefilmd. 'Verder ligt het aan onze smaak en voorzichtigheid wat we wel en niet doen. Als iemand dronken achter het stuur vandaan komt, maken we hem onherkenbaar.' Voorts zijn er in 0611-Weekend nooit lijken herkenbaar in beeld geweest, aldus In 't Hout.

Van Bureau Bijlmer, dat een beeld wilde geven van het werk van de politie in een multi-culturele samenleving, wordt ook op een andere manier het werkelijkheidsgehalte betwist. De Adviesraad Minderhedenbeleid van de gemeente Amsterdam vindt het programma te eenzijdig samengesteld, omdat er met name allochtone criminelen in beeld kwamen. Woordvoerder Klaas Wilting van de politie Amsterdam bestrijdt dat, maar vindt weer dat Bureau Bijlmer zich te veel bezig heeft gehouden met incidenten.

De Bie werpt beide aantijgingen van zich af. In de negen maanden die de redactie doorbracht op twee politiebureaus in de Bijlmer werd zij geconfronteerd met twaalf moorden, waarvan de dader 'onveranderlijk' zwart was: 'Al vrij snel hebben we besloten daar geen aandacht meer aan te besteden. Het zou stigmatiserend hebben gewerkt en het zou te hard, te beladen zijn geworden.'

Over de kritiek dat het programma louter inging op incidenten: 'Absoluut niet waar. Het is simpel aan te tonen: één telefoontje naar de commissaris van de Bijlmer en hij zal zeggen dat het een doorsnee was van de gang van zaken. Wilting maakt een merkwaardige omtrekkende beweging. Hij heeft meegewerkt maar noemt het tegelijkertijd incidenten-journalistiek. Wat is de boodschap nu eigenlijk?'

Wellicht deze. Niet dat hij afwil van alle programma's over de politie, maar in 'probleemgebieden' als de Bijlmer is het 'nu even welletjes' geweest, aldus Wilting. 'Langzamerhand worden we overvoerd met alles wat met de politie te maken heeft. Waar mensen bang voor zijn, dat vreten ze ook. Maar het zal het gevoel van veiligheid niet bevorderen. Want hoe je het ook wendt of keert: het is nooit helemaal de werkelijkheid.'

Zo maakte de ploeg van Bureau Bijlmer mee dat een Ghanees die slechts een mandarijn had geproefd in een supermarkt drie uur werd vastgehouden op beschuldiging van winkeldiefstal. De Bie: 'Tot op het laatste moment dachten wij dat de agent dat deed vanwege law and order, zo van: dat doet het wel goed voor de camera. Na afloop zei hij dat het was om die Ghanese man het verschil in cultuur bij te brengen. Ik weet het nog steeds niet. Dat de camera af en toe vertekent is absoluut waar.'

Hoe real is reality-tv? Kemper twijfelt er niet aan dat mensen zich anders gaan gedragen zodra de camera in de buurt is. Volgens Cocky Toorenspits geldt voor alle soort televisie: 'Programmamakers kunnen in beelden snijden zo veel ze willen. Ik kan jou in een interview laten verklaren dat je moeder van lichte zeden was, en je vader van de Eiffeltoren is gesprongen nadat hij je broer had gepakt.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.