Het raadsel van de portolaan

Portolaankaarten zijn heel nauwkeurige middeleeuwse zeekaarten die met de kennis van toen eigenlijk niet mogelijk waren. Ze moeten veel ouder zijn. Maar hoe oud dan? En waar komen ze vandaan?

Het lijkt een mysterie waarop Dan Brown zijn tanden kan stukbijten. Geheimzinnige middeleeuwse zeekaarten die zo nauwkeurig zijn dat ze in hun tijd eigenlijk niet hadden kunnen worden gemaakt. En die eind 13de eeuw schijnbaar vanuit het niets verschijnen, zonder aantoonbare voorlopers.


Portolaankaarten heten ze. Nautische kaarten van het Middellandse Zeegebied, de Zwarte Zee en West-Europa, zo ongeveer tot aan de Britse eilanden, die tot eind 16de eeuw in het zuiden van Europa zijn gemaakt. De prachtige, op perkament getekende kaarten gelden als een hoogtepunt van de kartografie. Over hun oorsprong is vrijwel niets bekend.


Ze wijken in hun realisme volledig af van andere middeleeuwse kaarten, zoals de mappae mundi, stichtelijke wandkaarten vol fabeldieren en religieuze symboliek, meestal met Jeruzalem als centrum van de wereld, die bedoeld waren voor zondaars, niet voor mensen die de weg willen vinden.


Geen wonder dus dat portolaankaarten geliefd zijn bij pseudo-wetenschappers en fantasten. Zoals Erich von Däniken, die in de klassieker Waren de goden kosmonauten (1968) beweert dat vroege beschavingen onder invloed van buitenaardse wezens zijn ontstaan, en die ook een portolaankaart als de kaart van Piri Reis (1513) in zijn verzinsels opnam.


De standaardopvatting van historici over de portolaankaarten is dat ze door middeleeuwse kartografen zijn gemaakt. Ze zouden zijn getekend op basis van metingen van afstanden en koersen door zeelieden van Italiaanse handelsrepublieken als Amalfi, Pisa en Genua, die destijds het Middellandse Zeegebied beheersten. Vanwege de gebrekkige nautische kennis van die dagen gelden de kaarten als nogal primitief. Hun opmerkelijke accuratesse zou dan ook toeval zijn.


Van dat beeld klopt niets, zegt Roel Nicolai, geodetisch ingenieur bij Shell (geodesie is de wetenschap van de vormbepaling van de aarde). Het idee dat de portolaankaarten van middeleeuwse oorsprong zijn is alleen gebaseerd op de vaststelling dat er geen concrete aanwijzingen zijn dat ze eerder zijn gemaakt. En dat het op grond van hun aantallen en het spoor dat ze hebben nagelaten in de kartografie uitgesloten is dat het vervalsingen van later datum zijn. 'Vervolgens worden oude en nieuwe feiten met de schoenlepel in dat raamwerk gewrongen.'


Nicolai onderzocht het ontstaan van de portolaankaarten daarom vanuit de geodesie. Hij maakte een kartometrische analyse van vijf kaarten en komt tot opzienbarende conclusies, waarop hij maandag aan de Universiteit Utrecht promoveert. Alle voorgaande onderzoekers hebben het verkeerd, zegt Nicolai, voornamelijk door een gebrek aan kennis van de geodesie. 'Men heeft de complexiteit van het maken van nauwkeurige kaarten altijd enorm onderschat.'


Zo deugt er niets van het idee dat middeleeuwse kartografen de kaarten tekenden op basis van de nauwkeurige metingen van koersen en afstanden tussen havens en markante kustpunten (middeleeuwse zeevaarders voeren vooral langs de kust) zoals die op schepen zouden zijn bijgehouden en daarna verzameld in boeken met vaarinstructies, de portolanen.


Het is bijzonder onwaarschijnlijk dat middeleeuwse zeelieden al zulke goede metingen konden doen, aldus Nicolai. Ze hadden de instrumenten niet om op basis van afstanden en koersrichtingen posities en coördinaten te berekenen. Zo is het schatten van de vaarsnelheid van een schip, door te tellen hoe snel een stukje hout voorbijdrijft, lang niet precies genoeg om een afgelegde afstand te berekenen. Bovendien was er geen objectieve tijdstandaard beschikbaar.


Zeelieden en kaartenmakers hadden ook nog niet veel aan het kompas, al was die Chinese vinding al wel in Europa bekend. Het kompas als navigatie-instrument wordt in Europa voor het eerst beschreven in 1269, maar pas vanaf 1350 algemeen in de zeevaart gebruikt. De oudste portolaankaart (de Carte Pisane) dateert van eind 13de eeuw. Er was dus te weinig tijd om het kompas op grote schaal te gebruiken voor het maken van deze kaart.


Veel onderzoekers hebben geopperd dat middeleeuwse metingen dan wel niet erg exact waren, maar dat kaartmakers dit probleem ondervingen door het gemiddelde te nemen van meerdere metingen. Onzin, aldus Nicolai, want het statistisch inzicht dat het gemiddelde van vele waarnemingen exacter is dan één waarneming dateert pas van eind 17de eeuw.


De vraag is bovendien wie de enorme benodigde hoeveelheid metingen, en over zulke uitgestrekte gebieden, zou hebben geregisseerd en verzameld. Er bestond destijds geen onafhankelijk maritiem instituut, er waren alleen rivaliserende zeerepublieken die elkaar het licht in de ogen niet gunden, en dus zeker geen nautische kennis zouden delen.


Het beste bewijs is de kartometrische analyse van de kaarten zelf. Niet alleen wijst die uit dat de kaarten niet van de portolanen zijn afgeleid, maar juist andersom, ook blijken ze gemaakt op basis van een geodetische kaartprojectie (de wiskundige vertaling van coördinaten op het gekromde aardoppervlak naar de x en y van de platte kaart). En niet zomaar een projectie, maar een mercatorprojectie of iets wat daar veel op lijkt. En dat is onverenigbaar met een middeleeuwse oorsprong, want Gerard Mercator introduceerde zijn revolutionaire techniek pas in 1569, en ook de middeleeuwse islamitische wereld kende nog geen equivalent.


De conclusie is volgens Nicolai onontkoombaar: portolaankaarten zijn, afgezien van wat middeleeuwse decoratie (de Ark van Noach op de berg Ararat), kartografisch geavanceerder dan op grond van de kennis van toen mag worden verwacht. 'Ze zijn niet in middeleeuws Europa of in het toenmalige Midden-Oosten gemaakt. Hun oorsprong moet premiddeleeuws zijn.'


Komen ze dus uit de Oudheid? Verleidelijk om dat meteen maar te concluderen, zegt Nicolai, maar dat kan alleen op grond van nader onderzoek. Want de mercatorprojectie was zelfs voor de grootste geograaf van de Oudheid, Ptolemaeus (87-150 na Chr.), nog een brug te ver. Zo ook voor zijn tijdgenoot Marinus van Tyrus, die de verwante 'equidistante cilinderprojectie' bedacht. 'Het enige wat je kunt zeggen is dat de bron van de kaarten een oudere, verloren gegane traditie is.'


Maar welke culturen komen hiervoor in aanmerking? Ja, dat weet ik dus niet - dat moeten we juist onderzoeken, zegt Nicolai, die een broertje dood heeft aan speculeren. 'We moeten eerst maar eens in kaart brengen of mensen in de Oudheid de geodetische kennis en technische instrumenten kunnen hebben gehad om zulke kaarten te maken. En of ze een motief kunnen hebben gehad om ze te maken, want het is een enorme hoeveelheid werk.'


Met de vaststelling dat de portolaankaarten niet in de middeleeuwen zijn ontstaan, moet in elk geval een stuk geschiedenis herschreven worden, aldus Nicolai. 'Zelfs als ik het bij het verkeerde eind heb, want dan waren de middeleeuwers geodetisch veel verder dan we altijd dachten.' Al is dat moeilijk voorstelbaar, want elders in Europa tekende men gewoon mappae mundi, en nog eeuwenlang werden er kaarten gemaakt die veel minder nauwkeurig waren dan portolaankaarten.


Dus toch een Dan Brown-achtig mysterie? Nou nee, van de term mysterie moet Roel Nicolai niets hebben. 'Ik heb het liever over een raadsel dat nog moet worden opgelost.'


SOMS NAUWKEURIG, SOMS FANTASIE

Illustratie: portolaankaart van Petrus Roselli uit Palma (Mallorca), 1466. De kustlijnen zijn zeer nauwkeurig. Het binnenland is alleen conceptueel, met steden (Venetië, Genua, Caïro, Jeruzalem), rivieren (Donau, Rijn, Nijl), gebergten (Alpen, Sierra Nevada) en dynastieën (de vlaggetjes). De groengeschubde slang in Noord-Afrika is een fictief gebergte. De Rode Zee is rood - een middeleeuwse traditie.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden