Het raadsel Rutte

Zijn vierde parlementaire jaar in het Torentje werd Mark Ruttes oogstjaar. Critici verwijten hem nog steeds gebrek aan eigen wil en visie. Bewonderaars noemen hem de perfecte leider voor deze tijd: wendbaar, snel schakelend en zonder al te veel profiel. Wie is Mark Rutte?

Bijna vier jaar is Mark Rutte nu premier. Effectiever dan in het zojuist afgelopen parlementaire jaar was hij nooit. Samen met de Partij van de Arbeid haalde hij de zorg, de pensioenregelingen, de arbeidsmarkt en de hypotheekrenteaftrek binnenstebuiten. Onder PvdA-ministers hoor je tegenwoordig geen kwaad woord over hem, voordien legde hij met even groot gemak een arm om de schouder van Geert Wilders. We weten weinig over hem en naarmate de tijd verstrijkt, wordt het raadsel alleen maar groter. Wat beweegt Mark Rutte?


Het politieke jaar begon met zijn Schoo-lezing. Veelzeggend was dat de discussie niet over zijn visie ging maar over de vraag of de premier überhaupt een visie had. Ooit stond hij bekend als links in de VVD, nu niet meer. Nu wil hij een kleine staat en dat mensen zelf dingen gaan regelen. In de Troonrede heette dat de participatiesamenleving, waar vervolgens buitenlandse journalisten op af kwamen. Gaan ze in Nederland de verzorgingsstaat afbreken?


De Kamer vroeg uitleg en er kwam één mager velletje. Een gemiste kans om zijn ideeën neer te zetten, vond menig politicus. Maar links of rechts, dat kan Rutte op de keper beschouwd weinig schelen. Bij links Nederland staat hij uiteraard bekend als rechts of zelfs 'neoliberaal'. Maar PvdA-bewindslieden waren blij verrast door Ruttes opvattingen, die op een aantal terreinen haaks staan op die van zijn partij. 'Waarom moeten we meer verdienen in Nederland', zegt Rutte over salarissen in de publieke sector. Het verbod op wilde dieren in het circus in het regeerakkoord komt van Rutte persoonlijk: 'Dat kan toch niet meer in deze tijd?'


En Rutte vindt dat schoonmakers bij de overheid in vaste dienst horen: 'Ze moeten ook vakantiegeld, taart en een kerstpakket krijgen.' Dat valt bij Rutte niet onder politieke ideeënstrijd. Als je hem ergens niet van kunt beschuldigen, dan is het van de ideologische vergezichten en hoogdraverij. Zal ik het raam openzetten, dan kan het hele land het horen, zegt hij weleens tegen PvdA-leider Diederik Samsom als die weer eens een hooggestemd referaat afsteekt. Google 'Rutte' en 'vergezichten' en je krijgt 34.300 hits. Meestal in combinatie met het woord 'geen'.


Wat is zijn ambitie, wat wil hij tot stand brengen? Premier zijn, dat is zijn ambitie, zeggen de sceptici. Hoger niet. Hij geniet ervan, dat kun je wel zien, ofschoon je beslist niet kunt zeggen dat hij hangt aan status. Hij gaat net zo makkelijk om met de schoolkinderen van de vmbo-school in de Schilderswijk die hij nog een dag in de week lesgeeft, als met de Duitse bondskanselier Angela Merkel. Zelf noemde Rutte de eerste liberale premier, Cort van der Linden, wel zijn voorbeeld. Die bracht het grote compromis tot stand tussen confessionelen en liberalen, waarmee de schoolstrijd werd beslecht.


Nu hebben we het grote compromis van liberalen en sociaal-democraten. De peilingen zijn beroerd, de samenwerking gaat boven verwachting. Zonder meer de grote verdienste van Rutte, daarover zijn vriend en vijand het eens. De stemming in de Trêveszaal is goed, er is plezier. Sommigen herinneren zich nog de nare opzetjes uit de tijd van Balkenende en Bos. 'CDA en PvdA waren elkaar achterlangs aan het kapot maken', zegt Samsom daarover. 'Wij kregen van bovenaf niet te horen dat dat niet gewaardeerd werd. Nou, dat krijgen ze nu dus wel te horen.'


Premier Rutte kan als geen ander zijn gesprekspartner op zijn gemak stellen. 'Comfort bieden', zoals hij dat zelf noemt. Critici zeggen dat zijn inbreng ook niet verdergaat en noemen dat het werk van een procesmanager van Unilever. Bewonderaars noemen hem een politicus die perfect in deze tijd past. De wereld is ingewikkeld en de burger zo volwassen dat hij permanent terugroept. Daarbovenop wordt de politieke toestand van Nederland wel vergeleken met een pan spaghetti - daar kan alleen een wendbare, snel schakelende politicus zonder al te veel profiel nog mee uit de voeten. Zo iemand als Mark Rutte.

Het moment

Het afgelopen jaar is er verbazend veel besloten en dat zonder een meerderheid in de Eerste Kamer. De sanering van de langdurige zorg, de beperking van de hypotheekrente, de versobering van de pensioenen. Dat is nog maar een greep. Allemaal onderwerpen die politiek gezien decennialang muurvast zaten. Die dossiers zijn dit jaar losgesjord, onder leiding van Rutte. Dat is zijn visie, zou je de Rutte-critici kunnen voorhouden. Of in elk geval zijn visitekaartje. Met onverbeterlijk optimisme, vasthoudendheid en het opjuttend vermogen van de betere voetbaltrainer. Iemand die permanent zijn geestelijk bureau leeg houdt om politieke brandjes in de kiem te smoren. Die politieke tegenpolen dwingt om zélf compromissen te sluiten En als het dan lukt, zoals laatst bij het leenstelsel voor studenten, is hij diep tevreden. 'Top!'


Het omslagpunt waren de politieke beschouwingen, september 2013. De vooruitzichten waren ronduit somber. Het kabinet had eind 2012 een ongelukkige start gehad, eigenlijk meteen al bij de presentatie. Rutte en Samsom hadden hun enthousiasme niet in toom, na een harde campagne waarin zij recht tegenover elkaar hadden gestaan. Meteen daarna kwam het oproer in de VVD over de zorgpremie. En tegen de jaarwisseling bleek dat veel ambitieuze plannen zouden vastlopen in de Eerste Kamer.


De maanden daarop leverden een stortvloed aan slechte CPB-cijfers op. Met Prinsjesdag was zonneklaar dat zowel Pechtold (D66) als Buma (CDA) niet van plan was om in de senaat voorstellen te steunen waar ze in de Tweede Kamer tegen hadden gestemd. Tijdens de Algemene Beschouwingen zag het er lange tijd slecht uit. Samsom kwam niet uit zijn rol van PvdA-betweter. De oppositie raakte geïrriteerd. Rutte leverde een ware Houdini-prestatie. Hij complimenteerde de oppositionele fractievoorzitters met hun 'constructieve houding' en 'bereidheid om verantwoordelijkheid te nemen'. Zo veel uitgestoken handen, deuren die altijd openstonden, gemeenschappelijke belangen en verantwoordelijkheidsgevoelens werden nimmer in één sessie verwoord. Daarover werd geschamperd maar het werkte.


Binnen 48 uur zaten de fractievoorzitters van wat later de constructieve oppositie werd genoemd bij minister Dijsselbloem van Financiën op de kamer. Die vroeg wat of de heren wensten. Dit was vooraf helemaal niet de bedoeling geweest. Een plan was er niet. Het resulteerde wel in een gedeeld gevoel van urgentie. En het was in hoge mate te danken aan Rutte.


Urgentie, dat is wel een woord dat bij de premier hoort. We moeten verder. De boel moet gesaneerd. De uitwerking van al die akkoorden heeft minder zijn belangstelling. Zorgakkoord of woonakkoord, details zijn niet zijn ding. Hij legt graag problemen terug. 'Kun je dat zelf regelen?', vraagt hij dan. Zolang er maar voortgang is. Met het sociaal akkoord, heeft hij zich wel intensief bemoeid. Omdat het niet opschoot. Die drang naar voren deelt hij met Samsom, met wie hij het verrassend goed kan vinden.

De modus operandi

Het wezen van Mark Rutte is: Nú! Niet straks... Daarom interesseren vergezichten hem niet. Hij gaapt bij zo'n WRR-rapport: Nederland over twintig jaar, dat heeft niet zijn belangstelling. Hij is evenmin een man van procedures. De zaken moeten nu geregeld worden. Hoe, dat is van minder belang.


Zijn telefoongedrag is bekend. Is er een probleem? We bellen nu. Niet met een ondergeschikte of via de geëigen-de kanalen, maar meteen, met de minister of staatssecretaris. 'Fred, ik zet je even op de luidspreker', zegt hij dan. 'We zitten hier met Halbe en Diederik.' Hij heeft twee mobieltjes, waarvan één bijna altijd aan zijn oor. Dat is een oude Nokia waarmee hij sms't en belt. De ander is een zwaarbeveiligde iPhone, waarop zijn mails binnenkomen. Een serieus probleem had hij toen er een in het toilet viel.


Een notitie wil hij niet, ja als het moet hooguit twee pagina's. Maar liefst alles per telefoon. Het is een ramp voor de parlementaire geschiedenis. Niets ligt vast - dat betekent ook dat weinig vaststaat.


Wordt hij op vrijdagochtend in de ministerraad op zijn gsm gebeld, beweegt hij zich alvast naar de deur, - 'Ik loop nu de ministerraad uit'- ondertussen druk gebarend naar vicepremier Lodewijk Asscher, dat híj nu even moet voorzitten. Zo zijn die akkoorden tot stand gekomen. Soms legde hij twee telefoons op elkaar, om stante pede met onderhandelaars op drie plekken te kunnen spreken.


Met zijn gevoel voor urgentie wint hij ook sympathie. Ton Heerts van de FNV had het op een gegeven moment wel gezien met Rutte. Toen hem dat ter ore kwam, ging de premier er direct op af. Biertje drinken in Den Bosch? Dat maakt indruk, zeker op Heerts, voorheen marechaussee en diep verbonden aan de publieke zaak. Dat voelt Rutte aan, zijn mensenkennis is in orde. Zo worden tegenstrevers gewonnen, met beetpakken van revers onder het uitroepen van 'Ik heb je nodig!' en 'Je laat me toch niet vallen?'


Op het proces is hij onoverwinnelijk, zegt iedereen. Hij weet een sterk gevoel van gezamenlijkheid te creëren. Comfort bieden is inmiddels een ingeburgerd politiek begrip. Eerst was het 'Geert moet comfort hebben'. Daarna de PvdA, vervolgens de drie constructieven. Critici wijzen er graag op dat het kennelijk niet uitmaakt hoe dat comfort eruitziet. Met als bekendste voorbeeld de JSF, jarenlang de liefdesbaby van de VVD, die hij tijdens de formatie ineens wilde weggeven.

Pragmatisch tot in brussel

Hij zou nog zijn grootmoeder verkopen, hoor je wel. Zijn favoriete boek is niet voor niets de vierdelige biografie van Lyndon B. Johnson, de grootmeester-operator van de Amerikaanse politiek. Die kreeg dezelfde kritiek. De inhoud maakt Rutte niet uit. Een nonchalance die hem ogenschijnlijk niet euvel wordt geduid. Onlangs in het slotdebat over de missie naar Kunduz, bleek het opnieuw: het kon Rutte destijds geen bal schelen, zolang hij die missie maar kon sturen. Alle eisen van GroenLinks-fractievoorzitter Jolande Sap werden zonder slag of stoot ingewilligd. Ook Rutte zei in het slotdebat: zo moet dat niet meer. Maar het frappante was, Sap ging eraan onderdoor en de minister-president bleef lachend achter. Het kleeft hem niet aan.


Zijn optreden in Europa lijkt op dat in Nederland. Opportunistisch poldercatenaccio, als je sceptisch bent. Hij beweegt zich makkelijk, heeft ook in Brussel een aardig woord voor iedereen. Stapt in de roeiboot met Angela Merkel, de Zweedse premier Fredrik Reinfeldt en zijn Britse collega David Cameron. Dat was het overleg van de regeringsleiders die eigenlijk niets van Juncker wilden weten als Commissievoorzitter. In een rede in Berlijn had Rutte nog gezegd niets in die 'Spitzenkandidaten' te zien. Toen duidelijk werd dat Merkel eieren voor haar geld koos en Juncker steunde, liet Rutte zijn geestverwant Cameron net zo makkelijk vallen. Juncker was een prima kandidaat. Het was pragmatisch en ogenschijnlijk moeiteloos.


Toch lijkt het alsof de Europese Rutte kwetsbaarder is dan de Nederlandse. Hij heeft al heel wat moeten inslikken. Hij was eerst geen vriend van de Grieken, wilde tijdens de verkiezingscampagne geen cent meer naar Athene sturen. Hij maakte zich hard voor de '3 procent', waarna voor Nederland 3,6 procent ook wel goed was. Hij steunde Guy Verhofstadt als topkandidaat voor het europarlement, waarna hem door de VVD-top duchtig de waarheid is gezegd. Het ziet ernaar uit alsof Ruttes Europese antenne aanzienlijk minder gevoelig is afgesteld dan die thuis. Hij is hierin niet de enige is. Ook Merkel stootte haar neus aan de Spitzenkandidaten.

Hoe verder?

Niemand had verwacht dat het kabinet al zover zou zijn. Nu is er een lichte paniek: hoe verder? Is het kabinet na dik anderhalf jaar klaar? Dat raakt ook aan Rutte. De combinatie van PvdA en VVD spreekt niet vanzelf. Diederik Samsom zegt: 'Als de crisis voorbij is, gaan de wegen ideologisch weer uiteen.' Op de korte baan kunnen die twee het uitstekend vinden.


Maar de iets ruimere blik brengt irritaties. Bij Rutte met name over het zogenoemde 'terugonderhandelen' van de PvdA-bewindslieden - een afspraak is nooit definitief. Jetta Klijnsma, Jet Bussemaker en - verrassing - ook Lodewijk Asscher bezondigen zich hieraan. Recentelijk meende ook Jeroen Dijsselbloem de touwtjes te kunnen laten vieren. Dan raakt Rutte geïrriteerd. Dan wil zo'n beruchte woede-aanval wel opkomen. Afspraken die niet worden nagekomen, daarover wordt hij kwaad. Dat speelde bij de strafbaarstelling van illegalen. Dezelfde dag dat er een afspraak lag, steunde de PvdA een motie die bad, bed en brood beloofde voor illegalen. Dan kan hij bot zijn. Die motie wordt dus niet uitgevoerd.


Alle ogen zijn nu gericht op de slechte peilingen van de PvdA. Die partij heeft met deze combinatie veel risico genomen. De achterban wordt hard geraakt met alle saneringen. Maar hoe zit het met de houdbaarheid van Rutte? Hij heeft zijn eigen kiezers enorm op de proef gesteld. Hij toont zich een politieke survivor van de bovenste plank, maar tegen welke prijs? Zoals een ingewijde stelt: Rutte heeft alles gedaan om het vertrouwen te schenden. Hij belooft iets, doet het niet en komt ermee weg. Of toch niet? Weet hij nog wel wat de kiezer denkt? Is er in die relatie niet iets geknapt?


Voorganger Bolkestein heeft zich laten ontvallen dat Rutte na deze periode beter kan omzien naar een andere betrekking. In de VVD-optiek was Rutte I met Wilders beter te begrijpen. Als hij toen iets links besloot, was dat niet zo erg. Het was immers een rechts kabinet. Nu geldt onmiddellijk: uitverkoop aan links. Juist aan VVD-kant kun je horen: man zonder eigenschappen.


Maar Rutte is al zo vaak afgeschreven. Na het dieptepunt met Rita Verdonk had hij nog 11 zetels in de peilingen. Hij kreeg een laatste waarschuwing vanuit de VVD nadat hij had geijverd voor het toestaan van de Holocaust-ontkenning. Ook dit kabinet heeft iets van een verrijzenis. Zijn doelen heeft Rutte met glans gehaald. De lakmoesproef zal straks zijn of zijn eigen kiezers dat ook vinden.

Voor dit artikel werd gesproken met drie ministers, vier fractievoorzitters en een handvol andere ingewijden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden