Het Puttertje krijgt promotie

Het vernieuwde Mauritshuis ruimt voor het schilderij van Carel Fabritius een kamer in. De bestseller van Donna Tartt heeft de populariteit van het kleine werk enorm vergroot.

AMSTERDAM - Als het Haagse museum het Mauritshuis volgende week vrijdag de deuren opent, na een ingrijpende uitbreiding en renovatie, zal het beroemde schilderij Het Puttertje uit 1654 een prominenter plaats krijgen dan het tot dusver had. Het had een bescheiden plek aan een muur in het trappenhuis. Nu komt het te hangen in een kleine toonzaal, naast de ruimte waar Het Meisje met de Parel van Johannes Vermeer is te bekijken. Het kleine olieverfschilderij (33,5 × 22,8 centimeter) van de jonggestorven Delftse meester Carel Fabritius (1622-1654) hoeft de muur alleen nog te delen met twee ramen.


Het dankt zijn sterk gestegen populariteit voor een deel aan de gelijknamige roman van de Amerikaanse schrijfster Donna Tartt (50). De derde titel van de auteur verscheen op 22 september 2013 bij wijze van wereldpremière in de Nederlandse vertaling: Het Puttertje, 925 pagina's groot. Wekenlang stond het hoog op de vaderlandse bestsellerlijsten. Pas een maand later kwam de oorspronkelijke Engelstalige editie uit: The Goldfinch. In april won Tartt de Amerikaanse Pulitzer Prize (10 duizend dollar) voor haar roman over de 27-jarige Theo Decker.


Die begint met te vertellen hoe hij veertien jaar tevoren met zijn moeder in New York de tentoonstelling Portretkunst en stillevens - Noordelijke meesterwerken uit de Gouden Eeuw bezocht. Daar wees zij haar 13-jarige zoon op het schilderijtje van de gele vink, vastgebonden aan een stok met een ketting om zijn pootje. Het was in de 16de en 17de eeuw een geliefde kooivogel om zijn zang, verenpracht en behendigheid: een puttertje kon worden geleerd zelf in een vingerhoedje aan een ketting zijn drinkwater uit een reservoir te putten.

Vernietigd

De schilder Carel Fabritius is op 12 oktober 1654 door een ontploffing van een kruitfabriek nabij zijn woning en atelier om het leven gekomen. Daardoor zijn ook alle schilderijen van de Delftenaar vernietigd, op de vijftien na die van hem zijn overgeleverd. Deckers moeder legt hem ook uit dat dit altijd al haar lievelingsschilderij is geweest, en dat Fabritius als leerling van Rembrandt en leermeester van Vermeer eigenlijk 'de ontbrekende schakel tussen die twee' is.


Vlak na die ontboezeming vindt er in het Metropolitan Museum of Art een ontploffing plaats, een bomaanslag waarbij de jonge Theo zijn moeder verliest. In de wanorde neemt hij het weliswaar geschonden, maar niet vernietigde doek van Fabritius in een nylon boodschappentas mee naar huis, zonder opgemerkt te worden. Als hij later bemerkt dat het verdwenen Puttertje als verloren wordt beschouwd, brengt hij het niet naar het museum terug. Jaren zal hij het onder zijn bed houden. Uiteindelijk komt het door zijn toedoen in een duister circuit terecht, en moet Decker het achterna reizen. Het laatste en zinderende deel van het boek speelt in Amsterdam.


Ter voorbereiding las Tartt veel over Hollandse schilderkunst en over Fabritius, vertelde ze vorig jaar in een publiek interview in de Stadsschouwburg te Amsterdam: 'In mijn werkkamer hangt een grote poster die het Mauritshuis ooit heeft gemaakt, een blow-up van The Goldfinch. De afgelopen tien jaar heb ik daar elke dag naar gekeken. Het mysterie is de dubbelheid: van een afstandje is het een levend vogeltje, van dichtbij is het verf. Je ziet de menselijke hand van de schepper. Dat geldt trouwens voor alle grote kunst.'


De geketende distelvink doet natuurgetrouw aan, lezen we ook in het boek, maar van dichtbij bekeken 'valt het doek in penseelstreken uiteen, wordt het abstract, heel onaards'. Die dubbelheid wordt weerspiegeld in Theo's gedrag: zijn kunstroof is tegelijk een daad van liefde, omdat hij via het schilderij zijn overleden moeder bij zich heeft. Aan het slot van het boek doet hij nog een poging de magie te verklaren: 'Er is geen moraal of verhaal. Er is alleen de dubbele kloof: tussen schilder en gevangen vogel; tussen de weergave die hij van de vogel heeft nagelaten en de manier waarop wij die, eeuwen later, ervaren.' Grote kunst biedt ruimte voor het raadselachtige, het ambigue, het onverklaarbare. 'Verdriet onlosmakelijk met vreugde verbonden.'


Tartt bekeek het origineel in 1993, toen zij voor het eerst in Nederland was. Ze bezocht in 2012 het Mauritshuis in Den Haag opnieuw, in gezelschap van Robbert Ammerlaan, de toenmalige directeur van haar Nederlandse uitgeverij De Bezige Bij, om het nog een laatste keer nauwkeurig te bekijken, alvorens haar roman te voltooien.


Die is inmiddels de wereld over gegaan. Het Puttertje hangt aanstonds weer in het Mauritshuis. Zichtbaarder dan ooit. Met dank aan Donna.


Pagina v2-7:


Alles over het vernieuwde Mauritshuis

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden