'Het probleem van China is dat het systeem het slechtste in de mens stimuleert'

'Het is al heel mooi als we over twee jaar de eerste resultaten van de hervormingen zien.' He Jiahong (61), hoogleraar aan de faculteit rechten van de Renmin Universiteit in Peking, neemt de hervormingen van de rechtsstaat onder de loep. De Communistische Partij hield daar vorige week haar jaarvergadering over. 'Dit wordt de vuurproef voor de partijleiding. Alleen corrupte ambtenaren bestraffen is symptoombestrijding: we hebben een beter systeem nodig.'

Decorative platen met Chinese leiders uit het verleden en hedeen, inclusief Xi Jinping vooraan. Beeld afp

U was als adviseur nauw betrokken bij deze hervormingen. Zijn de beslissingen van het Plenum conform uw verwachtingen?

'In grote lijnen wel. Na twee jaar voorwerk, met experimentele hervormingen in de magistratuur, hebben we nu een politiek besluit waarmee we aan de slag kunnen.'

Maar het Plenum kwam nauwelijks met concrete maatregelen.

'Dit was het politieke startsein voor een beter rechtssysteem. Hoe dat praktisch moet hoeft de partijleiding niet met zoveel woorden te zeggen, dat gaan de betrokken instanties nu uitwerken. Die hervormingen moeten gewoon, want China's grootste probleem is een gebrek aan vertrouwen in de wet. Dat het publiek de regering en de partij niet zo vertrouwt is tot daaraantoe, maar de wet moet gezag hebben.'

Zou een onafhankelijke rechterlijke macht helpen?

'Vanuit het perspectief van de centrale partijleiding is een volledig onafhankelijk rechtssysteem onmogelijk. Daarop blijven hameren is niet realistisch. Wel mogen we overheidsinmenging in de rechtsgang nu moeilijker maken.'

Fotografieverenigingen

Ineens zijn de idyllische plaatjes van gebergtes uit de Pekingse metrostations verdwenen. De fotograaf Qin Yuhai bleek een corrupte ambtenaar. Zijn fotocamera’s ter waarde van bijna 50 duizend euro waren cadeautjes van zakenvrienden. Fotografie is een handige hobby om smeergeld op te strijken. Volgens staatspersbureau Xinhua zijn ‘opvallend veel ambtenaren’ aangesloten bij de 2.000 Chinese fotografieverenigingen. Op gemeentekosten pakken ambtenaren een helikopter of terreinwagen naar een natuurgebied voor een fotoserie. Zakenlieden ‘kopen’ dan die foto’s voor idiote hoge bedragen. Kunst kent immers geen prijs.

Hoe wordt, zoals president Xi Jinping zegt, die macht gekooid, als de partij zelf boven de macht blijft staan?

'Het aantal zaken waar de centrale partijleiding zich mee bemoeit is klein. Het probleem speelt op gemeentelijk niveau, bij al die partijbaasjes die rechters manipuleren. In pilots besluit de provincie over de budgetten en het personeelsbeleid van rechtbanken, in plaats van de gemeenten. Dan kan een plaatselijke partijsecretaris zijn macht niet misbruiken om een rechter naar zijn hand te zetten. Natuurlijk kan hij zijn provinciale collega's vragen een rechter onder druk te zetten, maar hij krijgt het lastiger. Helemaal uitroeien kunnen we beïnvloeding nooit. En we zullen pas over twee jaar de eerste resultaten zien.'

Waarom kan dat niet sneller?

'Met een Plenum heb je nog geen kant en klare rechtstaat. Tijdens de Culturele Revolutie is het rechtssysteem vernietigd. Het huidige systeem functioneert pas dertig jaar. De magistratuur denkt ambtelijk: ze willen dat hun meerdere iedere beslissing neemt. Dat risicomijdende gedrag moeten ze afleren, ze moeten onafhankelijk leren te werken. Als een partijsecretaris ze benadert, moeten ze vragen: zet je instructies op schrift, dan voegen we ze bij het dossier. Dan durft zo'n man echt niet meer.'

Waarom is er nog geen besluit over oud-veiligheidschef Zhou Yongkang, die onderzocht wordt wegens corruptie?

'Geen idee. Voor zo'n zaak moet het bewijs waterdicht zijn. Wie weet horen we pas iets als de openbare aanklager Zhou gaat onderzoeken. Het openbaar ministerie is de organisatie bij uitstek voor corruptiezaken, maar is nog niet in staat dat te doen. Als een partijsecretaris zegt: die persoon mag niet worden vervolgd, dan gebeurt het niet. Absurd. Corruptiebestrijding is in handen van de partij, buiten het justitiële systeem om. Goed is dat niet, maar we hebben geen andere keuze. Voordat het openbaar ministerie klaar is die taak van de partij over te nemen zijn er jaren voorbij en je kunt ondertussen niet stoppen met de corruptiebestrijding.'

Deze week komen er regels over presentjes voor ambtenaren. Waren die er nog niet?

'Na het Achttiende Partijcongres is van alles verboden, maar dat lost het probleem niet op. Als de kans klein is dat je gepakt wordt voor het aannemen van een kadootje, blijf je het aanpakken. Al staat er de doodstraf op.

Ieder mens heeft een slechte en een goede kant. Als de maatschappij en het systeem goed zijn, prevaleert de goede kant. Het probleem van China is dat het systeem nu het slechtste in de mens stimuleert.

Gaan we onze energie steken in het bestraffen van dertig jaar grootschalige illegale zelfverrijking, of gaan we het rechtssysteem verbeteren, waar we in de toekomst wat aan hebben? Ik stel voor dat ambtenaren die hun illegale vermogen nu eerlijk opgeven, niet worden vervolgd. Dat wil er bij de gewone man echter niet in. Die zegt: executeer iedere corrupte ambtenaar. Maar dan moet je bijna alle ambtenaren doden! Wie gaat dat doen? Andere ambtenaren. Die ook allemaal corrupt zijn.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden