Het pgb is een fraudegevoelig systeem

Vandaag maakte staatsecretaris Martin van Rijn cijfers over fraude met persoonsgebonden budgetten bekend. Bij 30.000 huisbezoeken werd in 7 procent fraude vermoed. In mei 2014 verscheen dit stuk over pgb-fraude in Vonk. 'Het lijkt hoogst naïef om ervan uit te gaan dat mensen geen misbruik maken van een systeem dat daar alle mogelijkheden voor biedt en waar grote sommen geld in omgaan.'

Beeld anp

Ramon ligt met ontbloot bovenlijf op een bed. Zijn torso is bezaaid met bankbiljetten. Triomfantelijk heeft hij de foto op Facebook gezet. Alsof hij iedereen uitlacht die niet zo slim is geweest als hij.

Hoe hij aan het geld is gekomen?

Ramon B. en zijn vriendin Yvonne B., 'Mon' en 'Von' voor vrienden, werden in april veroordeeld wegens het achteroverdrukken van zeven ton. Ze maakten het geld op aan gokken en vliegreizen naar Turkije. Het geld kwam via een regeling die de afgelopen jaren steeds vaker het middelpunt was van fraude en bedrog: het persoonsgebonden budget (pgb).

Zeven ton

Door net te doen alsof ze hulp boden aan zielige kinderen met autisme en adhd, hengelden ze zeven ton binnen. Geld dat eigenlijk was bedoeld voor zorg.

De pgb-regeling werd bedacht om patiënten zelf hun zorg te laten inkopen. Maar dankzij mensen als Von en Mon kwam het systeem weer een stap dichter bij de ondergang. 'Mede door haar handelen is het pgb in een slecht daglicht komen staan', zei de rechter vorige maand.

De foto van Ramon zwemmend in het geld toont het probleem van het pgb in een notedop: een fraudegevoelige regeling waarvan het makkelijk profiteren is. De pgb-fraudezaken die de afgelopen tijd aan het licht kwamen, zijn talrijk.

In Hengelo vroeg een bemiddelingsbureau pgb's aan namens cliënten die het Nederlands slecht beheersten. Het geld verdween rechtstreeks in de zakken van de oprichters.

Nieuwe auto's en hoge hakken

In Pekela wordt een echtpaar verdacht van het achteroverdrukken van miljoenen op een zorgboerderij. De pgb's van verstandelijk gehandicapten zouden zijn besteed aan nieuwe auto's.

In Den Haag stond een vrouw voor de rechter die een pgb kreeg omdat ze in een rolstoel zat. Rechercheurs zagen haar later op hoge hakken voorbij trippelen.

En nu blijkt dat er ook kritische vragen te stellen zijn over hoe de alom bejubelde zorgformule Thomashuizen jarenlang is omgesprongen met de pgb's van verstandelijk gehandicapte cliënten. In deze kleinschalige huizen leven cliënten samen met een ondernemersechtpaar, als een soort uit de hand gelopen gezin. Het werd een groot succes. De achterliggende franchiseorganisatie groeide uit tot de grootste landelijke zorgorganisatie die draait op pgb's.

Uit onderzoek van de Volkskrant wordt duidelijk dat een deel van het geld dat bedoeld was voor zorg aan gehandicapten, is opgegaan aan exorbitante huren van Vestia-panden.

Beeld Harry Cock / de Volkskrant

Nu was van smoezelige tussenkantoortjes al langer duidelijk dat zij vooral op geld uit waren. Maar juist de Thomashuizen waren in politieke debatten altijd boven elke twijfel verheven. 'Kleinschalige wooninitiatieven zoals de Thomashuizen bieden verstandelijk gehandicapten zorg op maat. Daar moet Nederland trots op zijn', zei bijvoorbeeld D66-Kamerlid Vera Bergkamp in een debat.

Hoe moet het verder met het pgb, als zelfs de laatste Haagse pgb-droom als een zeepbel uit elkaar lijkt te spatten?

Aantrekkingskracht

Het persoonsgebonden budget werd in 1995 geïntroduceerd door toenmalig staatssecretaris Erica Terpstra (VVD). Het idee: als mensen zelf de regie voeren, leidt dat tot passender en goedkopere zorg.

Het succes was onmiskenbaar, tenminste, als je dat afmeet aan het aantal deelnemers. In 1998 ging het nog om 13 duizend pgb-houders, in 2011 was dat aantal vertienvoudigd, naar 139 duizend.

Daardoor groeiden de kosten voor het pgb tot 2,7 miljard euro per jaar. Maar de verwachting dat de rest van de zorg hierdoor goedkoper zou worden, kwam niet uit. Ook die werd alleen maar duurder.

Het pgb bleek een enorme aantrekkingskracht te hebben op mensen die voorheen niet aanklopten bij de gezondheidszorg. Zij losten hun problemen vroeger op met hulp van familie en vrienden.

'Uurtje factuurtje'

Ineens was daar het pgb, en daarmee kon je ook je moeder of de buurman 'uurtje-factuurtje' betalen. De regels stellen geen eisen aan degene die zorg verleent. Zolang de pgb-houder maar tevreden is.

De bedenkers van het pgb gingen ervan uit dat de 'markt' zou leiden tot de meest optimale zorg. Want was de cliënt niet tevreden, dan stapte die gewoon naar een andere zorgverlener.

Eigenlijk liggen er twee utopische gedachten aan de basis van alle problemen met het pgb. De eerste is dat de gemiddelde cliënt zijn eigen situatie goed overziet en voor zichzelf opkomt. Pgb-houders zijn verstandelijk of fysiek gehandicapt of lijden aan geestelijke problemen of dementie. Het zijn de zwaksten in de samenleving. Soms is er een goed geïnformeerd familielid dat het allemaal strak organiseert. Maar andere pgb-houders zijn een ideale prooi voor tussenpersonen en bemiddelingsbureaus die met liefde al het administratieve werk uit handen nemen - en zichzelf daarvoor flink belonen.

Het tweede mensbeeld dat te optimistisch bleek, is dat iedereen in de zorg te goeder trouw is. Ja, er zijn cliënten die keurig het geld terugstorten als zij aan het eind van het jaar pgb over hebben. Maar niet alleen professionals, ook veel 'gewone' ouders zijn te verleiden tot oplichting als het hun gemakkelijk wordt gemaakt.

Naïef

Zo worden 48 ouders van kinderen die zorg afnamen bij de eerder genoemde Yvonne B. ervan verdacht met haar te hebben samengespannen. Zij hadden aan het eind van het jaar budget over. Toen Yvonne voorstelde voor dat bedrag een factuur te schrijven voor niet-geleverde zorg en de winst te delen, zeiden zij geen nee. Justitie moet nog beslissen of de ouders worden vervolgd.

Het lijkt hoogst naïef om ervan uit te gaan dat mensen geen misbruik maken van een systeem dat daar alle mogelijkheden voor biedt en waar grote sommen geld in omgaan.

Toch is het niet voor het eerst dat politici in deze valkuil trappen, zegt Harrie Verbon, hoogleraar publieke financiën aan de Universiteit van Tilburg. 'Wat er nu gebeurt met pgb's, vertoont grote parallellen met het oneigenlijk gebruik van WAO-uitkeringen in de jaren zeventig en tachtig.'

Kenmerk van zo'n regeling die uit de hand loopt: de wet is veel te vaag over wie er precies gebruik van kan maken. 'Destijds ging het om het begrip arbeidsongeschikt, een term die multi-interpretabel is. Want wanneer kun je niet werken? Bij de pgb's is er diezelfde vaagheid over de vraag: wat is zorg? De wet geeft geen uitsluitsel. Als een ouder een dagje naar de Efteling gaat met een gehandicapt kind, is dat dan zorg? Zo ja, dan mag je je entreekaartjes uit het pgb betalen. Maar je kunt net zo goed beweren dat een dergelijk uitje valt onder vrijetijdsbesteding, en dan mag het niet. Dit soort gevallen maken dat mensen de grens tussen eigenlijk en oneigenlijk gebruik niet meer kunnen of willen zien.'

De fraudegevallen leidden ertoe dat regels werden aangescherpt en zorgkantoren strenger gingen controleren. Toch is het nut daarvan twijfelachtig. In 2012 lieten de zorgkantoren 21,4 miljoen euro lopen: pgb-geld dat ten onrechte is uitgekeerd, maar dat door mazen in de wet niet meer terug te vorderen is.

Beroepsgeheim

De opsporing van pgb-fraude kost veel meer dan dat zij oplevert, constateerde ook de Rekenkamer vorige week. Zo blijkt uit een van de in potentie grootste fraudezaken, die rondom Sinan G., een Rotterdamse psychiater. Hij plakte patiënten nepdiagnoses op waarmee zij in aanmerking kwamen voor pgb's en uitkeringen, zegt justitie. Hoewel hij in 2011 is opgepakt, is zijn strafzaak nog altijd niet voorgekomen. Door het medisch beroepsgeheim is het ingewikkeld de bewijsvoering rond te krijgen. Sinan G. is intussen allang weer aan het werk.

Om nieuwe misstanden te voorkomen, gooit de regering volgend jaar een nieuw wapen in de strijd: het zogenoemde 'trekkingsrecht'. Dat betekent dat pgb-houders het geld niet meer op hun eigen rekening krijgen, maar via bonnen hun zorg kunnen declareren bij de Sociale Verzekeringsbank.

Toch concludeerde de Nederlandse Zorgautoriteit in januari al dat óók in de nieuwe situatie fraude niet te voorkomen is. Veel fraude bestaat uit het uitschrijven van bonnen voor zorg die nooit is geleverd. Die mogelijkheid is er volgend jaar nog steeds.

Ook de Thomashuizen, die achter de schermen een deel van het pgb-geld gebruiken om vastgoed te financieren, zouden in het nieuwe systeem niet door de mand vallen. De bonnetjes van cliënten kloppen immers, het oneigenlijke gebruik is alleen te zien in de administratie van de zorgverleners, en daar wordt niet naar gekeken.

Is het pgb-systeem niet simpelweg failliet?

Mogelijk verandert de houding van Tweede Kamerleden ten aanzien van het pgb, nu zelfs de Thomashuizen, ieders lieveling, de regels wat al te ruimhartig lijken te hebben geïnterpreteerd.

Maar veranderingen laten vaak lang op zich wachten. Hoogleraar Verbon trekt nog maar eens een parallel met de WAO. 'In de jaren zeventig doken de eerste fraudegevallen op, in de jaren tachtig kwam de maatschappelijke discussie, maar pas ver in de jaren negentig pasten Kamerleden de wetten aan.'

Het pgb is misschien failliet, maar voorlopig nog niet verdwenen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.