Het pad hierheen heet toeval

Toevalligheid lijkt haaks te staan op het wezen van de wetenschap, die alles wil verklaren. Dat is een illusie. In de quantumtheorie is toeval het cement....

OP DE vijftiende mei van het revolutiejaar 1848 werd er weer eens geschiedenis geschreven in de Franse Assemblée. De zojuist gekozen volksvertegenwoordigers werden door radicale elementen op de publieke tribune tot progressieve daden aangespoord. Zij waren zo talrijk, en gaven op een zo indringende wijze uiting aan hun gevoelens, dat de vloer op een zeker moment onder hun stampende voeten wegzakte. Toen het stof was gaan liggen, en de Nationale Garde de orde in 's lands vergaderzaal kwam herstellen, stoof de meute - voorzover nog tot lopen in staat - naar het stadhuis van Parijs. Daar nam zij bezit van de straten, en luidde zij de radicale fase van de revolutie in.

Zo zie je maar weer, hebben vele historici sindsdien betoogd: kleine voorvallen kunnen grote gevolgen hebben. De wending van 15 mei 1848 berust welbeschouwd op toeval.

Als de publieke tribune in de Franse Assemblée op dat cruciale moment niet was ingestort, had de geschiedenis wellicht een heel andere aanblik geboden.

Onzin, zegt de Amsterdamse historicus prof. dr. Ton Nijhuis. 'Dat die tribune het op dat moment begaf, is heel goed verklaarbaar. Er stond een grote mensenmassa op te stampen, en tegen dat geweld was de constructie niet bestand. De gebeurtenis als zodanig kun je ook niet als historisch kenschetsen. Ze ontleent haar relevantie slechts op de reactie die erop is gevolgd.'

Toeval en wetenschap lijken elkaar te bijten. 'In het dagelijks leven accepteren wij een zekere mate van toeval', zegt Nijhuis. 'We vinden het zelfs leuk als niet alles lijkt te zijn gedetermineerd. Maar in de wetenschap - en mijn vak vormt daarop geen uitzondering - dicht men liever geen grote rol aan het toeval toe. De wetenschap heeft immers een verklarende functie. Dat wil zeggen: ze wordt geacht de loop der dingen van z'n toevalligheid te ontdoen.'

Nijhuis gaat op 27 april met collega's uit andere disciplines onder hoede van Studium Generale in Utrecht in debat over de invloed van het toeval op de ontwikkelingsgang van de wetenschap. Zijn aanwezigheid in het gezelschap van overwegend 'harde' bèta's is niet vanzelfsprekend, geeft Nijhuis toe.

In de geschiedenis speelt het toeval - of wat daar voor doorgaat - nu eenmaal een grotere rol dan in de chemie of de wiskunde. Op die omstandigheid is de rivaliteit tussen sociologen en historici terug te voeren. De eersten destilleren verklarende modellen uit de historische materie, de laatsten nemen genoegen met een zekere mate van waarschijnlijkheid, en schuwen de onweerlegbare causaliteit. Het historisch proces heeft, anders dan chemische processen, een 'principieel onvoorspelbaar' karakter.

De filosoof Raymond Aron beschouwde het toeval zelfs als het historisch kernbegrip.

Nijhuis spreekt in dit verband liever helemaal niet over toeval. Want toeval, in de gangbare betekenis, onttrekt zich volkomen aan de menselijke controle. Hij geeft de voorkeur aan het begrip 'contingentie'. Wat zoveel betekent als: dat wat niet noodzakelijk en niet onmogelijk is. De beschrijving van de geschiedenis als een contingent proces impliceert dat historische gebeurtenissen zich ook volgens een ander scenario hadden kunnen voltrekken.

'Neem de Cuba-crisis van 1962', zegt Nijhuis. 'Die ontleent haar betekenis aan wat er niet is gebeurd, maar wat heel goed had kunnen gebeuren. We zijn geneigd om de uitkomst van een historisch proces als de meest waarschijnlijke optie te beschouwen. Daarmee reduceer je het verleden tot voorspel van het heden. Terwijl het heden de toevallige uitkomst is van een samenspel van factoren waarvan je als historicus het gewicht moet bepalen.'

Zelfs over een grondig gedocumenteerde gebeurtenis als de val van de Muur lopen de meningen tussen beide scholen uiteen. 'Tot 1989 kwam je nog geregeld sociologisch angehauchte vakgenoten tegen die je haarfijn konden uitleggen dat de Muur de manifestatie was van een zekere historische logica, en dat de bipolaire wereldorde de meest stabiele was. Aan de tweedeling werd, in het verlengde van die vaststelling, eeuwigheidswaarde toegedicht. Meteen na de val van de Muur werd de historische noodzaak van die ontwikkeling met dezelfde stelligheid verklaard.

'In termen van contingentie was een andere uitkomst echter veel waarschijnlijker geweest. De Duitse hereniging is tegen alle verwachtingen in tot stand gebracht. Ze markeert de kruising van twee verschillende causale ketens. De uitkomst van het proces zou wellicht heel anders zijn geweest indien de Muur in 1984 was gevallen. Toen was Helmut Kohl pas twee jaar aan de macht, en had hij de gebeurtenissen wellicht niet ten volle kunnen uitbuiten. De eenwording zou ook zijn uitgebleven als in 1989 Oskar Lafontaine, een verklaard neutralist, aan de macht was geweest. Dat zijn geen what would have happened if-vragen, maar reële opties die bij toeval niet zijn uitgekomen.'

In andere disciplines wordt het begrip toeval met grote aarzeling gebruikt, zegt de theoretisch filosoof prof. dr. Albert Visser - een andere spreken in Utrecht. 'Ach, wat is toeval', zegt hij. 'Wij vinden het toevallig als we in Parijs een vriend tegenkomen. Als we daar een zwerver in een roze smoking onder een Seine-brug aantreffen, vinden we dat hooguit bizar. Maar toevallig? Nee. Het ene is onwaarschijnlijk maar niet ondenkbaar. Met het ander houd je überhaupt geen rekening. Het is een rariteit die je aan geen enkel verwachtingspatroon kunt toetsen.'

Met het begrip toeval kún je niet zoveel in de wetenschap, zegt Visser. Wat niet wil zeggen dat het niet bestaat. Het heet alleen anders. Serendipiteit bijvoorbeeld: een combinatie van toevalligheid en schranderheid. Hiermee wordt, bijvoorbeeld, de vondst van penicilline in verband gebracht. Het toeval bestond uit de schimmels die zich in 1928 op de kweekschaaltjes van de Britse bacterioloog Alexander Fleming hadden ontwikkeld. Hij was echter zo schrander de schaaltjes te bestuderen alvorens ze onder de kraan te houden. Zo stelde hij vast dat de schimmels een tot dan toe onbekende antibacteriële stof afscheidden. Op vergelijkbare wijze werden röntgenstraling en radio-activiteit ontdekt.

De mens durft echter niet op het toeval te vertrouwen, zegt Visser. Noch in de duistere tijden van bijgeloof en godsverering, noch in de verlichte tijden van voortschrijdend wetenschappelijk inzicht. 'Het leven van onze voorouders was, zo meenden zij, gedetermineerd door een goddelijk plan. Zelfs een grote geest als Homerus onttrok zich daar niet aan. Zijn mythische figuren konden zich niet aan hun lot onttrekken. Hooguit waren zij zó moedig dat zij in weerwil van hun lot een gevecht konden winnen.'

Ook de wetenschap bestaat, aldus Visser, bij de gratie van haar vermogen om toeval te duiden of uit te sluiten. Toeval doet immers afbreuk aan de voorspellende waarde van theorieën. En daar kun je als onderzoeker niet wel bij varen. Wat dat betreft, is zij echter op de grens van haar mogelijkheden gestuit, meent Visser. 'Ons blikveld wordt beperkt door ontbrekende details. We grossieren nog steeds in waarschijnlijkheden, en moeten bij de oplossing van complexe problemen uit ontzettend veel variabelen kiezen. We doen manmoedige pogingen de werkelijkheid vast te leggen, maar de vraag knelt: ís onze beschrijving de werkelijkheid, of is het slechts een geconstrueerde werkelijkheid?'

De opkomst van de quantummechanica markeert volgens Visser het einde van het geloof in de toevalloze wetenschap. 'Ze maakt een domein zichtbaar dat zich onttrekt aan het wetenschappelijk determinisme. Albert Einstein heeft zich in zijn dispuut met Bohr nog opgeworpen als die hard determinist. Maar hij was de laatste van zijn soort. We zullen met toeval moeten leven.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden