Het oude ambacht is niet meer van gisteren

De herwaardering van het oude ambacht is meer dan een uiting van nostalgie: er ontstaat een synthese met de moderne technologie.

Kijkend naar de Bond-film Skyfall is het een pijnlijke gewaarwording: 007 is zijn technologische superioriteit kwijtgeraakt. James Bond is een gewonde, vrijwel afgeschreven krijger geworden. Om te overleven, moet Bond het uiteindelijk hebben van zijn kwaliteiten als ambachtsman: van zijn vakbekwame beheersing van primitieve wapens en vechttechnieken. Vijftig jaar na Dr No velt Bond zijn tegenstander met een perfect geworpen jachtmes.


Ook in een andere recente blockbuster, The Hunger Games, wint het eenvoudige handwerk het uiteindelijk van superieure technologie. Hier is het niet een jachtmes dat de heldin laat triomferen, maar een kruisboog.


Beide films zijn denk ik symptomatisch voor een afkalvend geloof in technologie en voor een toenemend vertrouwen in elementaire ambachtelijkheid. Overal om ons heen zien we een onmiskenbare (her)waardering van het klassieke, praktische vakmanschap. Het is onvoorstelbaar hoeveel er in Nederland gebreid, gebakken en geknutseld wordt, hoeveel carnavalspakken en praalwagens er niet elk jaar gefabriceerd worden.


Ook in de eigentijdse kunst wordt steeds meer plaats ingeruimd voor ambachtelijk vakmanschap. Denk aan het recente werk van Joep van Lieshout, Theaster Gates of aan de architectuur van Peter Zumthor. David Hockney liet op de posters voor zijn laatste overzichtstentoonstelling nadrukkelijk weten: 'All works here were made by the artist himself, personally'.


Deze herwaardering van het ambacht is opmerkelijk. De relevantie van het traditionele ambacht is tenslotte eeuwenlang aan erosie onderhevig geweest. Waar ambachtelijk vakmanschap in de Middeleeuwen nog in hoog aanzien stond, daar heeft het vanaf de Renaissance zijn vooraanstaande plaats gaandeweg verloren. Eerst aan de kunst, later aan de industriële productietechnologie.


Ambacht, kunst en industrie zijn steeds verder uit elkaar gegroeid. Niet zonder protest overigens. In de 19de eeuw pleitte de invloedrijke Arts & Craft beweging vergeefs hartstochtelijk voor een herstel van ambachtelijke productie en de daarmee verbonden waarden uit het middeleeuwse verleden. Rond 1900 was de Art Nouveau de eerste en de laatste moderne stijl die nog veel ruimte gaf aan de ontplooiing van een door ambachtelijke tradities gevoede volkscultuur. Daarna zijn er nog enkele belangwekkende pogingen ondernomen om moderne industrie, kunst en ambacht weer met elkaar te verzoenen. Zo schreef Walter Gropius in het manifest bij de oprichting van het Bauhaus: 'Architecten, schilders, beeldhouwers, we moeten allemaal terug naar het ambacht!' (1919).


Maar het mocht allemaal niet baten: de 20ste eeuw zou vooral de eeuw van de technologie worden; het ambacht werd iets van het verleden. In kunst en industrie werden 'handgemaakt' en 'decoratief' synoniem met antimodern en dus met antivooruitgang. Toch bleek de nostalgie naar het oude ambacht onuitroeibaar. Het ligt dus voor de hand om de herleving van het ambacht te zien als uiting van eigentijds traditionalisme. De herrijzenis van James Bond zou dan een weerspiegeling zijn van ons verlangen naar wederopstanding: naar een terugkeer van beproefde waarden en van vergane glorie.


Toch stuiten wij hier op een paradox. Want Skyfall is natuurlijk wel een heel eigentijdse film die met ultramoderne technologie tot stand is gekomen. Wat kan een terugkeer van ambachtelijke waarden in een hoogtechnologische samenleving nog betekenen? De paradox vloeit voort uit een reeks hardnekkige stereotypen, die louter door nostalgie in leven worden gehouden.


Zo gaat de eigentijdse viering van elementair handwerk probleemloos gepaard met een simultane omarming van moderne technologie. Iets wat in het stereotype beeld van ambachtelijkheid uitgesloten zou zijn. Het uitbouwen van traditionele ambachtelijke werkwijzen wordt echter steeds vaker creatief gekoppeld aan de inzet van de modernste technieken. Op die manier wordt moderne technologie steeds meer een verlengstuk van de ambachtelijk werkende mens, in plaats van omgekeerd.


De klassieke ambachtelijke waarden van individuele aandacht en zorg, liefde en toewijding, blijken helemaal niet door de computer bedreigd te worden, maar krijgen er juist veel meer speelruimte door. In kunst en vormgeving zien we iPad- tekeningen naast olieverfschilderijen (David Hockney), 3D-printen naast borduren (Iris van Herpen) of digitale naast gotische ontwerpmethodes (Lars Spuybroek).


Het lijkt mij daarom de hoogste tijd om ons arsenaal aan vooroordelen over 'het ambacht' opnieuw tegen het licht te houden. Het nieuwe ambacht viert het oude ambacht volop, maar heeft geen behoefte aan nostalgie of folklore. Wie nog niet overtuigd is, bezoeke de fraaie en uiterst leerzame tentoonstelling Hand Made: Lang Leve het Ambacht die vorige week werd geopend in Museum Boijmans Van Beuningen in Rotterdam.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden