Het origineel is meer waard dan een kopie

Het gaat bij het klonen van mensen niet alleen om de vraag of iemand schade wordt berokkend. De vraag naar de morele wenselijkheid is even belangrijk....

IN ZIJN reactie op Hoksbergen (Forum, 30 december) verwijt Paul Zwart (Forum, 7 januari) de tegenstanders van het klonen van mensen een traditionalistisch conservatisme. Die uitspraak vraagt om een repliek.

De filosoof Locke zei ooit: 'Als iemand geen enkele oppositie tegen zijn mening kan verdragen, als hij niet geduldig kan toehoren, of argumenten van de ander kan afwegen, laat hij zich leiden door vooroordelen.'

Ik beticht Zwart niet van vooroordelen, maar in mijn ogen slaat hij door zijn woordkeuze (datzelfde geldt overigens voor Hoksbergen) een discussie dood die nog maar amper op gang is gekomen.

Het uitgangspunt van Zwart is: 'Alles mag wat kan, tenzij is te verwachten dat een nieuwe techniek negatieve gevolgen zal hebben.' Maar bij de beoordeling van nieuwe technieken kan de technische haalbaarheid niet het belangrijkste criterium zijn. Het zal primair dienen te gaan om de morele wenselijkheid.

In die zin is een ander uitgangspunt meer voor de hand liggend: 'Er moeten goede redenen zijn om nieuwe technieken (zeker als de gevolgen niet kunnen worden overzien) te ontwikkelen, uit te testen en toe te passen.' Dan gaat het om vragen als: Wat is het doel? Wat zijn de motieven? In wiens belang is het? En bij de kloontechniek ook: Waarom zouden we willen investeren in kopieën?

In onze cultuur heeft een oorspronkelijk, uniek exemplaar een veel grotere waarde dan een kopie. Ouderparen brengen unieke kinderen voort. Wat is de meerwaarde van een kloon? Die meerwaarde is er vermoedelijk vooral voor anderen.

Voor de nieuwsgierige wetenschapper, die wil onderzoeken, publiceren, scoren wellicht. Voor de gekloonde, die een duidelijke wens heeft: een bepaalde onsterfelijkheid misschien, of een kinderwens. Voor derden: als een cellijn ontwikkeld wordt die kan dienen als weefsel-leverancier.

Maar wat is het belang voor de kloon zelf? Is hij enkel middel?

Zwart verwijst in dit verband naar Kant, maar citeert hem verkeerd (evenals Hoksbergen). Kant was namelijk niet zo naïef als Zwart denkt. Hij riep mensen op om de ander niet louter als middel te gebruiken, maar ook altijd als doel op zich. Uit de voorbeelden van Zwart blijkt dat wij elkaar inderdaad ook als middel gebruiken, maar hopelijk niet alléén. Dat laatste komt bij een techniek als klonen wel dichterbij. Juist omdat een kloon louter het belang van derden lijkt te dienen.

Geldt dat ook voor een kloon in het kader van een kinderwens? Een kinderwens komt (als het goed is) niet puur uit egoïsme voort. Het ouderschap is een mengeling van eigenbelang en belangeloosheid. Die belangeloosheid, het respecteren van het kind als doel op zich, is een aspect dat niet verloren mag gaan.

Ouders scheppen voor hun kind een voedingsbodem waarin het kind kan gedijen. Die voedingsbodem, of levensperspectief, is zowel voor het kind als voor de ouders de moeite waard. Maar ouders vallen niet volledig samen met hun kind. Zij bieden als levensperspectief een raamwerk, dat hun kind zoveel mogelijk zelf moet kunnen invullen.

Maar als de erfelijke aanleg is gekopieerd, staat het raamwerk voor een deel al vast. Dat is hoe dan ook een beperking voor een kind. Zeker als de ouder gekloond is, is het gevaar niet denkbeeldig dat die vanuit eigen ervaringen (met dezelfde erfelijke aanleg) meent het kind te moeten waarschuwen, sturen, etc. vanuit het eigen perspectief.

Dan kan er teveel vast komen te liggen en is het gevaar groot dat er getracht wordt een echte kopie te verkrijgen. Of juist niet. Wellicht moet het kind aan een bepaald ideaalbeeld voldoen of de gemiste kansen van de ouder alsnog verwezenlijken. Hoe dan ook: de eigenheid van het kind kan geweld worden aangedaan.

Zwart argumenteert dat nieuwe technieken nieuwe keuzemogelijkheden bieden, waardoor wij beter in staat zijn ons leven in te richten zoals ons dat het beste lijkt. Dat kan inderdaad het geval zijn. Maar de vrijheid van de ene persoon houdt op waar die van de ander begint. De vrijheid van de kloner én de gekloonde worden begrensd door het welzijn van de kloon.

Daarnaast blijkt in de praktijk dat mensen met de veelheid van keuzen ook de last van de verantwoordelijkheid ervaren. Keuzevrijheid betekent enkel en alleen 'vrij om te kiezen' en zij betekent niet 'weten wat de juiste keuze is'.

Is dat een reden om het onderzoek naar klonen stop te zetten? Om die vraag te beantwoorden, is meer duidelijkheid nodig. Duidelijkheid over het wat, het hoe en het waarom. Wat willen wetenschappers en wat zijn hun motieven? Wat willen wij als samenleving?

We kunnen geen muur om Nederland bouwen en daarom zijn bepaalde ontwikkelingen misschien niet volledig stop te zetten, ook al zouden we het willen. Maar we kunnen wel bijsturen, ombuigen, en in ieder geval alert blijven.

Nieuwe ontwikkelingen vragen om nieuwe normen, om nieuwe morele regels. Met en in die normen worden onze waarden beschermd. Waarden zoals vrijheid, zelfrespect, respect voor de ander, en eerbied voor de integriteit en de uniciteit van mensen. Die waarden mogen niet verloren gaan.

Daarom verlicht elke nieuwe wetenschappelijke ontwikkeling, voorafgaand aan de toepassing, tot reflectie en zorgvuldige afwegingen. Wetenschappelijke vooruitgang moet samengaan met morele vooruitgang en met een verdieping van het moreel besef. Dat is ook de reden dat de discussie nooit mag verstommen.

Hanneke van den Boer-van den Berg is filosoof en medisch ethicus. Zij is verbonden aan de klinisch-genetische centra van Rotterdam en Leiden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden