Het onvoorspelbare verleden van Rusland; OUD-AMBASSADEUR MATLOCK DRRAIT FILM OVER TIJDPERK-GROBATSJOV NOGMAALS AF

IN ZIJN Autopsy on an Empire citeert de vroegere Amerikaanse ambassadeur in Moskou, Jack Matlock, de historicus Joeri Afanasiev: 'Rusland is een land met een onvoorspelbaar verleden'....

Matlock was gefascineerd door Rusland. In augustus 1991 keerde hij - mede uit onvrede met de in zijn ogen ontoereikende Rusland-politiek van Bush - naar Amerika terug om aan Columbia University professor te worden. Een paar dagen later werd vanuit de entourage van Gorbatsjov de couppoging ondernomen die ten doel had de gevolgen van diens perestroika ongedaan te maken en de oude, vertrouwde machtsstructuren waarop de Sovjet-Unie altijd had gerust, te herstellen.

Velen, ook Matlock, hadden een mogelijke machtsgreep voorzien. Maar wanneer, en door wie? Met of zonder medeweten van Gorbatsjov? Op zich was de coup dus niet onverwacht. Wel verrassend was de doorwerking. Binnen enkele maanden stortte de Sovjet-Unie ineen. In december 1991 werd het Rusland van Jeltsin de opvolger van de vastgelopen Sovjet-Unie van Gorbatsjov.

In zijn eerste hoofdstuk schrijft Matlock: 'Ik realiseerde me dat, terwijl ik waarschijnlijk evenveel afwist van de politieke ontwikkelingen in Moskou als wie ook (afgezien van personen in de Sovjet-leiding), ik geen goed antwoord kon geven op de vragen die de ineenstorting van de Sovjet-Unie opriep. Waarom gebeurde het eind 1991 en niet jaren later, of maanden eerder? Had het ook anders kunnen lopen?'

Misschien komen we er nooit helemaal achter, erkent Matlock. We debatteren ook nog steeds over de oorzaken van de neergang en val van het Romeinse rijk, om van de oorzaken van de Eerste Wereldoorlog maar te zwijgen. Voor hemzelf was dit echter geen troost. 'Wat was de zin van mijn eigen leven, gewijd aan het begrijpen van de Sovjet-Unie, als ik de ineenstorting van die Sovjet-Unie niet kon begrijpen?'

Dat laatste is minder larmoyant dan het klinkt. Matlock is een van de Amerikaanse diplomaten wier leven door de Sovjet-Unie in beslag werd genomen. Hij studeerde Russisch, zat 35 jaar in de diplomatieke dienst, was vier maal in Moskou gestationeerd (van 1987 tot 1991 als ambassadeur) en bekleedde daartussendoor posten in Washington waar het Rusland-beleid werd voorbereid. Wie hem in Moskou van iets dichterbij heeft gadegeslagen - de schrijver van dit stuk was in dezelfde jaren correspondent aldaar - kan bevestigen dat Matlock een uitzonderlijk waarnemer was. In kleine kring beroemd waren zijn wekelijkse briefings, meestal op de parterre van de Amerikaanse handelsvertegenwoordiging naast de oude ambassade op de Ring. Eenmaal in de maand waren deze vertrouwelijke briefings ook toegankelijk voor sommige niet-Amerikaanse journalisten. Geheimen werden er niet onthuld; het ging om de analyse van de gebeurtenissen. Meningen die Matlock daar ten beste gaf, mochten in de krant worden toegeschreven aan 'een hoge westerse diplomaat'.

De knagende vragen over het hoe en waarom van het einde van de Sovjet-Unie brachten Matlock ertoe de film nogmaals af te draaien. De dagboeken die hij al die jaren bijhield, stelden hem in staat zijn verwachtingen van toen te toetsen aan de feitelijke gang van zaken later. Autopsy on an Empire is het fascinerende verslag van deze rerun en de tot dusver beste beschrijving plus analyse van de ontwikkelingen die leidden tot de verdwijning van de Sovjet-Unie. Het boek is bovendien uitstekend geschreven met veel aandacht voor sprekende anekdotes.

Michail Gorbatsjov is uiteraard een centrale figuur in het boek. Matlock sprak hem geregeld en kon ook persoonlijk zeer goed met hem opschieten.

Matlock geeft Gorbatsjov alle lof die hij verdient, maar tekent tevens zijn persoonlijke zwakten. Charmant tegenover buitenlanders maakte hij zich in de omgang met ondergeschikten nooit los van de bullebak-houding van de provinciale partijsecretaris die hij ooit was. Tot zijn tekorten hoorde een hardnekkig onvermogen om te luisteren en een vergaand gebrek aan mensenkennis dat hem vaak de verkeerde medewerkers deed kiezen. Volgens Matlock was Gorbatsjov een eenzame man, enigzins wereldvreemd, zonder echte vrienden. Zijn enige vertrouweling was Raisa.

Niet bekend

Gorbatsjov komt uit Matlocks beschrijving naar voren als een overgangsfiguur. Gorbatsjov wist dat het met de Sovjet-Unie zo niet verder kon, maar zat tegelijk met alle vezels vast aan het Sovjet-ideaal. Als de vrijheden zouden worden vergroot en de Sovjet-Unie verlost zou worden van de loodzware last van Koude Oorlog en wapenwedloop, zou het Sovjet-systeem een nieuwe jeugd ondergaan, zo meende hij. Dat was onjuist - het systeem bleek ten dode opgeschreven - maar neemt niet weg dat de beëindiging van de Koude Oorlog een reusachtige verdienste blijft. Ook het feit dat Gorbatsjov in zijn binnenlandse politiek brak met de gewoonte geweld altijd als eerste remedie voor problemen te beschouwen, wordt door Matlock op zijn waarde geschat.

ALLE hoofdpersonen in het recente Sovjet-drama komen in het boek aan de orde, ook Jeltsin. Het verloop van het rampzalige conflict Gorbatsjov-Jeltsin wordt boeiend en minutieus weergegeven.

De laatste hoofdstukken besteedt Matlock aan het overpeinzen van de gebeurtenissen en het zoeken naar antwoorden. Hij keert zich daarbij tegen de zienswijze dat alles onvermijdelijk was.

Toen Gorbatsjov in 1985 aan de macht kwam, stond de Sovjet-economie onder zware druk maar het politieke systeem was nog onaangetast. De Sovjet-Unie was gedoemd achterop te raken, maar niets duidde op een snelle ineenstorting. Matlock verwijst naar de historische voorbeelden van grote rijken die in verval raakten, maar nog lang konden voortsukkelen. Het Ottomaanse rijk stond meer dan een eeuw bekend als 'de zieke man van Europa' tot Atatürk en zijn Jonge Turken het de doodsteek gaven.

Wie wil begrijpen waarom de Sovjet-Unie in 1991 in elkaar zakte en niet in 2091, moet kijken naar de beslissingen die door de politieke leiders werden genomen, zo betoogt Matlock. In dit verband beschouwt hij zowel Gorbatsjov als Jeltsin als gemankeerde staatslieden. Hun persoonlijke animositeit maakten beiden blind voor de consequenties van hun tweestrijd.

'Mensen maken een verschil'. Als Gorbatsjov andere mensen op sleutelposten had benoemd, was het wellicht anders gelopen. Een voorbeeld was Krjoetsjkov, door Gorbatsjov benoemd tot baas van de KGB als opvolger van de democraat Bakatin. 'Misschien zou de Sovjet-Unie vandaag in gewijzigde vorm nog bestaan als iemand anders in 1990 en 1991 de KGB had geleid'. Blijft natuurlijk de vraag of alles aan het grillige handelen van personen kan worden toegeschreven.

Binnen luttele jaren voltrokken zich drie historische veranderingen: het einde van de Koude Oorlog, het einde van het communisme, en het einde van de Sovjet-Unie. Van de drie transformaties is de laatste ook voor Matlock het lastigste te doorgronden. Inmiddels is trouwens wel gebleken dat dit onderdeel van het drieluik anno 1996 ook in de politieke realiteit van Rusland het moeilijkste te verteren is.

Waarom luidde de val van het communisme in 1991 de ondergang van het imperium in? Per slot van rekening leidde de val van het tsarisme in 1917 niet tot het einde van het Russische rijk, al leek het daar eerst wel op.

DAT PROBLEEM hangt samen met het hybride karakter van de Sovjet-Unie. Bij de debatten onder de Russische democraten werd de vraag vaak ietwat ongelukkig als volgt geformuleerd: is Rusland een kolonie van de Sovjet-Unie of is de Sovjet-Unie een tijdelijke vorm van het Russische rijk? Velen kozen destijds voor de eerste opvatting. Een terechte keuze voorzover daarachter het besef schuil ging dat een imperium ook de metropool met een zware last opscheept. Een zware last omdat het instandhouden van een koloniaal rijk duur is en de eigen, democratische, ontwikkeling van het moederland belemmert.

In het geval van de Sovjet-Unie kwam daar in de constellatie van 1991 echter een speciale factor bij. De macht van het oude regime berustte bij de Sovjet-bureaucratie en om die macht te breken volgde Rusland het Baltische voorbeeld en verklaarde het zich onder leiding van Jeltsin zelfstandig. Wezenlijk in de gebeurtenissen was de uitzonderlijke rol die het moederland (Rusland) onder heel bijzondere omstandigheden speelde bij de vernieting van het eigen imperium (de Sovjet-Unie).

Tijdelijke factoren mogen in 1991 een rol hebben gespeeld, dat neemt niet weg dat het uiteenvallen van de Sovjet-Unie een feit is. Kan dat feit ongedaan worden gemaakt. Matlock denkt dat dat niet mogelijk zal blijken. 'Zbigniew Brzezinski (de veiligheidsadviseur van Carter) en anderen hebben erop gewezen dat Rusland een imperium of een democratie kan zijn maar niet alletwee. Dat is in theorie juist, maar in de praktijk zal de keuze op lange termijn gaan tussen democratie en een autocratie die niet de buurstaten maar Rusland zelf zou bedreigen. Pogingen het imperium opnieuw op te bouwen zullen eerder uitmonden in de fragmentatie van Rusland dan leiden tot de onderwerping van de buren'.

De overpeinzingen van Matlock vormen in veel opzichten het interessantste deel van zijn monumentale boek. Vooral omdat zij een brug slaan naar de allerjongste ontwikkelingen, te weten de reële kans dat bij de komende presidentsverkiezingen de communisten weer aan de regering komen. Op een programma van herstel van de Sovjet-Unie.

Als dat gebeurt, laat Rusland opnieuw zien dat het een land met een onvoorspelbaar verleden is. En dientengevolge een verwarde toekomst.

André Roelofs

Jack F. Matlock: Autopsy on an Empire.

Random House, import Van Ditmar; ¿ 75,20.

ISBN 0 679 41376 6.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden