Het ontstaan van fractie nummer 15

Tijdens het reces heeft Den Haag er weer een partij bijgekregen in de gemeenteraad: Groep Okcuoglu. Er zitten nu 15 fracties in de raad. Valt de derde stad van Nederland nog wel te besturen?

Beeld anp

Voordat donderdagavond de eerste Haagse raadsvergadering van 2015 kon beginnen, moest burgemeester Jozias van Aartsen een lastig besluit nemen. Want waar moest Mustafa Okcuoglu voortaan zitten? Hij stapte op bij GroenLinks en gaat als eenmansfractie verder. Toen de PVV vorig jaar Chris van der Helm zag vertrekken, moest de burgemeester ook al puzzelen.

Inmiddels telt de Haagse gemeenteraad 15 fractievoorzitters op 45 raadsleden. Het college van burgemeester en wethouders vormt met vijf partijen eveneens een bont palet. Is de hofstad nog bestuurbaar? Heeft de versnipperde oppositie nog wat te zeggen?

De verkiezingen van maart 2014 betekenden winst voor D66 en de Haagse Stadspartij. D66 was met 8 zetels nog nooit zo groot, maar tegelijk was de grootste fractie nooit eerder zo klein. De Haagse Stadspartij groeide van 2 naar 5 zetels. De progressieve lokalo's ageerden tegen het cultuurpaleis Spuiforum, tegen bomenkap en hoogbouw aan de kust. Daarmee speelde lijsttrekker Joris Wijsmuller, inmiddels wethouder, in op de kritiek van veel kiezers op het vorige college. Dat zou controversiële plannen tegen de zin van de stad doordrukken.

Mustafa Okcuoglu Beeld Mustafa Okcuoglu

Beterschap

Het nieuwe college heeft beterschap beloofd. De vijf partijen willen een 'open bestuurscultuur': inwoners en raad moeten meer en eerder bij besluiten worden betrokken. In het collegeakkoord staan afspraken op hoofdlijnen. Dat geeft vrijheid, maar het schuurt daardoor ook geregeld.

Zo voelden de linkse collegegenoten PvdA en de Haagse Stadspartij zich in november overvallen door een rechtse meerderheid. De tegenprestatie van bijstandsgerechtigden voor hun uitkering werd aangescherpt. De motie kreeg steun van onder meer oppositiepartij PVV en de coalitiepartijen D66, VVD en CDA.

'Daar baalden we van', bekent raadslid Gerwin van Vulpen (Haagse Stadspartij). 'We zagen het niet aankomen, want D66 is altijd fel tegen samenwerking met de PVV. De balans tussen links en rechts ligt op 22,5 zetels, precies in het midden. Vaak hangt het op één stem.'

'Leermomentje'

Dus wat rechts kan, kan links ook. Collegepartijen D66, VVD en CDA zagen in december de linkse meerderheid niet aankomen die 'winteropvang' eiste voor daklozen, onder wie uitgeprocedeerde asielzoekers. Waar de vijf ton voor bed, bad en brood vandaan moest komen, bleef onduidelijk. De motie was mede ondertekend door coalitiegenoten PvdA en de Stadspartij.

'Een leermomentje', blikt D66-fractievoorzitter Tobias Dander terug. 'Inhoudelijk waren we het eens, maar we steunen geen ongedekte moties. We hebben er indringend over gesproken, want het kan niet dat coalitiepartijen gaten slaan in de begroting. De nieuwe bestuurscultuur geeft meer schwung aan de raad: de debatten zijn spannender geworden.'

Seconden tikken weg

Niet alleen de voorzittershamer van de burgemeester, ook een digitale klok waakt over de Haagse raad. Op een scherm in de raadszaal tikken de seconden weg terwijl een spreker aan het woord is. Wie door de toegewezen spreektijd heen is, zit de rest van de avond op zijn handen. En dan nog zijn de vergaderingen zelden voor middernacht ten einde.

Ongeveer de helft van de raadsleden is nieuw; van oudsher is de Haagse gemeenteraad de kweekvijver van het Binnenhof. Veel rijksambtenaren en medewerkers van Kamerfracties zetelen in de raad. Ambitieuze mensen zijn snel weg, zo luidt de veelgehoorde klacht. Dat is slecht voor de kwaliteit van het debat.

Toch lijkt de open bestuurscultuur die het college propageert, wel degelijk iets te veranderen. 'Je werd nooit serieus genomen, dat is nu anders', vindt fractievoorzitter Hasan Küçük (Islam Democraten). 'Wij zijn niet radicaal of populistisch, maar pragmatisch. Voor het parkeerbeleid kijken we naar rechts, voor sociale thema's naar links. Dat heeft zin, want het coalitieakkoord is niet compleet dichtgetimmerd.'

Gevoelig voor kritiek

Inge Vianen van GroenLinks beaamt het. 'Eén zetel van een splinterpartij kan het verschil maken. Neem het fietsbeleid. In hun verkiezingsprogramma's maakten de coalitiepartijen daar meer geld voor vrij dan uiteindelijk in het coalitieakkoord kwam. Ik merkte dat ze gevoelig waren voor die kritiek. Er ontstond een sfeer van: sjonge, misschien hebben we dit niet goed gedaan.'

De versplintering heeft volgens Vianen ook nadelen. 'De oppositie is minder sterk en dat is ook voor de coalitie niet goed. In je eentje moet je je thema's uitkiezen, maar het is veel beter als je ook iets kan zeggen over de koers voor de stad in het algemeen.'

Volgens Richard de Mos bleef echter alles bij het oude. De 'gunfactor' ontbreekt nog steeds, aldus de voorman van Groep De Mos / Ouderen Partij. 'Wij hebben 3 zetels en helpen anderen graag aan een meerderheid als we het inhoudelijk eens zijn. Maar we krijgen er te weinig voor terug. Ze klagen dat ik een diarree aan moties indien. Bij sommigen doet het nog steeds 'au' dat ik in een vorig leven bij de PVV zat. Ze doen wat ze de PVV verwijten: anderen uitsluiten.'

Versnippering

Gemiddeld tellen gemeenteraden sinds de verkiezingen van maart 2014 zeven fracties. Dat is een stuk minder dan de 15 partijen in de Haagse raad, maar raden van kleinere gemeenten tellen ook minder leden.

Almelo telt 14 fracties op 35 zetels. Daarvan hebben 6 partijen maar 1 zetel. In Apeldoorn, Schiedam, Tilburg en Hoorn bestaat de gemeenteraad uit 12 partijen. In elf gemeenten zijn 11 fracties, waaronder Arnhem en Vlissingen. De raad van Zutphen telt 29 leden verdeeld over 10 fracties.

De versnippering van de gemeenteraden leidt vaker tot colleges met 4 of meer partijen. Colleges met 3 partijen komen het meeste voor.

Een enkele keer vormt een versnipperde raad zelfs een risico voor het voortbestaan van een gemeente. Bureau Berenschot adviseerde deze week Vianen te fuseren met buurgemeenten, mede vanwege de versnippering in de raad en het grote aantal wisselingen.

Draagvlak

Gerwin van Vulpen van de Stadspartij haalt er zijn schouders over op. 'De Mos moet gewoon beter opletten waar zijn medestanders zitten. Politiek is niet alleen zenden van je boodschap, maar het zoeken van draagvlak in de raad.

Van Vulpen: 'Voor de verkiezingen kon je met vier fracties al een aardige indruk maken met je motie. Nu heb je zes of zeven handtekeningen nodig, maar krijg je wel eerder een coalitiepartij mee.'

'Een farce, die open bestuurscultuur', houdt De Mos vol. 'Het college is nog steeds een gesloten bastion. Nu met vijf in plaats van vier partijen, waarbij wethouder Wijsmuller van de Haagse Stadspartij geen huizen meer kraakt, maar verkiezingsbeloften.'

(Tekst loopt door onder graphic)

Compromissen

Op de achtste verdieping van het IJspaleis, zoals veel Hagenaars hun hagelwitte gemeentehuis noemen, heeft Joris Wijsmuller zijn werkkamer. Het hangt vol met schilderijen van Haagse kunstenaars; zijn vergadertafel is gemaakt door een lokale meubelmaker. De oud-kraker laat zijn oorbelletje tegenwoordig uit, maar draagt uit principe nog steeds geen pakken. Zestien jaar lang was hij de luis in de pels van achtereenvolgende colleges. 'De overstap van raad naar college is kleiner dan ik had verwacht', zegt hij. 'Mijn rol is natuurlijk wel anders geworden: je zit er niet alleen namens je cluppie, maar namens de hele stad.'

Dat betekent compromissen sluiten over principiële dossiers. Wijsmuller was de aanjager van het verzet tegen het Spuiforum, het te bouwen cultuuricoon voor Nederlands Danstheater, Residentie Orkest en Koninklijk Conservatorium. Als wethouder voerde hij in de zomer stadsgesprekken over een alternatief: het Spuikwartier. Kritiek bleef er, maar beduidend minder fel. De raad is akkoord met een belangrijke vervolgstap.

Een andere open zenuw voor Wijsmullers partij is de aanstaande sluiting van De Vloek, een krakersbolwerk in de Scheveningse haven met onder meer een veganistisch restaurant. Het vorige college had al besloten dat het moest wijken voor een zeilcentrum. Morrend diende de fractie van de Stadspartij onlangs een motie in waarin stond dat ze nut en noodzaak van het zeilcentrum niet inzag.

Symbolisch

Het was symbolisch: de sluiting van De Vloek werd niet teruggedraaid. Wijsmuller, verantwoordelijk voor het dossier, kon opgelucht ademhalen. 'Gevoelsmatig vond ik het lastig dat besluit te verdedigen, maar bestuurlijk vond ik het niet zo moeilijk.'

Legt de versnipperde oppositie hem het vuur aan de schenen? 'Elke bestuurder heeft recht op goede oppositie. Dat kan nog wat beter. Iedereen bewaakt nu zijn eigen profieltje en probeert puntjes te scoren.' Onmiskenbaar was hij jarenlang de (linkse) oppositieleider. Het is nog onduidelijk wie zijn rol overneemt. Wijsmuller: 'In potentie kan iedereen dat worden, maar ik heb het nog niet gezien. Ik zie wel raadsleden die zich vooral in de media positioneren, maar het moet natuurlijk gebeuren in de raad zelf.'

Vier verdiepingen lager, in een beduidend soberder ingerichte werkkamer, zit VVD-wethouder Boudewijn Revis. Hij nuanceert de zorgen over de versnipperde, onervaren gemeenteraad. 'Ja, met vijftien partijen duren de debatten lang. Er is helaas niet altijd ruimte voor verdieping. De vorige collegeperiode eindigden we trouwens met zestien fracties, onder meer door vier weglopers bij de PVV. Het gaat er niet om of het leuk is, maar om wat je kunt bereiken. Op de Koninklijke Militaire Academie heb ik geleerd een analyse te maken van het terrein en het weer. Daar heb je het mee te doen.'

'Elkaars verschillen respecteren'

Revis deelt zijn analyse: 'We zijn geen gedoogkabinet, het college heeft een meerderheid en we voeren ons akkoord samen uit. Afspraak is dat we elkaar niet verrassen, maar dat we elkaars verschillen respecteren. We gaan transparanter om met stad en raad.' Hij noemt zijn beleidsvoorstellen daarom Agenda's. 'Ik ga de buurten in met ideeën die voor verbetering vatbaar zijn.'

Wat niet betekent dat het stadsbestuur kan gaan zwabberen. Achtereenvolgende Haagse colleges waren volgens Revis 'koersvast'. Hij noemt de metamorfose van de Grote Marktstraat, de belangrijkste winkelader in het centrum. 'Dat kostte vijftien jaar: eerst de tramtunnel, toen de Markt auto- en tramvrij, vervolgens de herinrichting van de openbare ruimte. Dan komen de projectontwikkelaars en grootwinkelbedrijven. Zoiets lukt alleen als stadsbesturen lange periodes consequent zijn.'

Is Den Haag onbestuurbaar met 15 fracties en 5 collegepartijen? Het gaat beter dan verwacht, zo klinkt het in het gemeentehuis, al waarschuwt Richard de Mos: 'Met een college met vijf partijen kun je wachten op ongelukken. Als er nieuwe tegenvallers komen, dan wens ik ze veel sterkte.' Nieuwe afsplitsingen sluit hij niet uit. 'Bij de PVV weet je het de laatste jaren nooit en bij de Haagse Stadspartij wordt opvallend vaak afwijkend gestemd.'

Schipperen

Stadspartij-raadslid Gerwin van Vulpen ziet de 'nieuwe verzuiling' in Den Haag niet zo snel meer verdwijnen. 'Vroeger stemden allochtonen in de Schilderwijk, Transvaal en Moerwijk massaal PvdA, in de toekomst stemmen ze op eigen partijen.'

Het is schipperen tussen stabiliteit en profileringsdrang, tussen ratio en emotie, aldus D66-fractievoorzitter Tobias Dander: 'Iedereen wil de aandacht op zich vestigen, logisch. Dat gaat met veel verbaal geweld gepaard. We raken eraan gewend, dus de toon wordt steeds harder. Ik maak me vooral zorgen over de periode ná 2018. Hoe dun is de spoeling dan?'

Het ontstaan van Fractie nummer 15

Vlak voor Kerst stuurde Mustafa Okcuoglu een berichtje aan zijn partijgenoten van GroenLinks. Hij meldde dat hij uit de fractie was gestapt en alleen verder ging. Het bestuur van GroenLinks bleef 'verbijsterd' achter. Het was de tweede keer dat Okcuoglu koos voor een afsplitsing. In de zomer van 2013 stapte hij uit de PvdA vanwege de hoge kosten (181 miljoen euro) van het Spui forum. Kort voor de verkiezingen in maart 2014 sloot hij zich aan bij GroenLinks. De partij beloonde hem met een tweede plek op de lijst, onder fractievoorzitter Inge Vianen. 'Vanaf het begin liep het moeizaam', zegt Okcuoglu.

Vianen zou zich niet collegiaal opstellen en weigerde samen te werken. Geregeld voelde Okcuoglu zich verrast door beslissingen die Vianen buiten hem om zou hebben genomen. In december waarschuwde hij de partijtop. 'Dit gaat niet goed, er moet wat gebeuren. Maar zelfs persoonlijke coaching voor Vianen hielp niet. Iemand moest verstandig zijn en een beslissing nemen.'

Bij GroenLinks herkent niemand zich in dat beeld, reageert afdelingsvoorzitter Machiel de Vries. Omdat de verstandhouding tussen het fractieteam en Okcuoglu stroef was, huurde Vianen een externe coach in om het team beter te laten functioneren. Toen kwam al snel een groot probleem boven water, zegt Vianen. 'Okcuoglu was het harde werken in een kleine fractie niet gewend. Iedereen werkte zich over de kop om hem te helpen. Bovendien hield hij zich niet aan afspraken', aldus Vianen.

Na een mislukte lijmpoging trachtten De Vries en Vianen hem te bewegen zijn zetel op te geven. 'Okcuoglu zei dat zijn hart nog steeds klopte voor GroenLinks. Als dat zo was, had hij zijn zetel moeten teruggeven', aldus De Vries. In een ultieme reddingspoging bood Vianen aan om ook haar zetel op te geven. Dat verzoek kwam volgens Okcuoglu te laat.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden