Het ongeremde lenen

Raymond en Adrienne kunnen dromen van Benelli-scooters, van nog kleinere mobieltjes, van auto's en huizen. De komende jaren zal het voor hen bij dromen blijven: ze moeten hun oude schulden betalen....

Een leger schuldeisers zit Adrienne op de hielen. Hoe groot haar schuld is, kan ze niet exact zeggen. De 24-jarige Limburgse doet er een slag naar: 'Tussen de veertig en de honderd.' Om daar meteen aan toe te voegen: 'Duizenden guldens, dat snap je wel.'

Drie jaar geleden brak Adrienne haar studie sociaal-juridische dienstverlening af - nu wordt ze voor de sanering van haar schulden geholpen door mensen die dezelfde studie wel hebben afgemaakt. Ze had in die dagen een bescheiden studieschuld, maar verder was ze niemand geld schuldig. Het sprak vanzelf: wat ze kocht werd afgerekend. 'Net als mijn vader. Die zit bovenop zijn centen.'

Dat ze die gewoonte liet varen, was net zo vanzelfsprekend. In 1996 ontmoette ze Jim en die hield er een andere levensstijl op na, een wat royalere. Ze gingen samenwonen, trouwen, en kochten hun meubels bij postorderbedrijven. Neckermann of Wehkamp leverden vrijwel alles en altijd op de pof. Net zo gemakkelijk bestelden ze een computer voor het eendagsbedrijfje van Jim - van huis uit kok, tussendoor klusjesman, maar meestal aan het werk via een uitzendbureau. De pc en alle andere aankopen kwamen op haar naam, want Adrienne stond nergens te boek als wanbetaler.

'Ik genoot er echt van', zegt ze over die tijd. 'Over mijn vroegere leven dacht ik: tjongejonge, wat heb ik aan me voorbij laten gaan? Als dit ook nog allemaal kan, heb ik een hoop gemist. Al mijn vrienden gaven veel geld uit. Alleen als je met minder moest rondkomen, viel je op.' Na een paar maanden kwam de eerste incassobrief, de deurwaarder volgde niet lang daarna. 'Zo iemand zegt dat hij je stereo komt meenemen. Ik antwoordde steeds: d t dacht ik niet. Maar een dag later kwam hij terug voor het bankstel.'

Op de vraag of ze daarvan schrok, haalt Adrienne haar schouders op. 'Ach, die deurwaarders vallen wel mee, dat zijn aardige mensen.' Maar slapeloze nachten of stress? Nee, zo snel is ze niet van haar stuk gebracht. Nou ja, dat haar man er nooit was als ze aanbelden, dat was vervelend. 'In mijn eentje werd ik daar toch een beetje zenuwachtig van.'

Soms betaalde ze de deurwaarder met geld dat ze elders leende, een andere keer trof ze een betalingsregeling. Adrienne, weer schouderophalend: 'Maar we hadden de afbetaling voor het één nog niet geregeld, of er was weer iets anders spannends op de markt.' Aan geld, aan schulden en aan hoe-nu-verder maakten Adrienne en haar man weinig woorden vuil. 'Communicatie was niet ons sterkste punt. We leenden liever weer wat erbij.'

Met niemand sprak Adrienne over haar geldproblemen. Dat hoorde niet in haar omgeving. 'Ik ga toch niet naar een vriendin met: "Wat me vandaag is overkomen, een incassobureau aan de deur." Toch is dat idioot, zo lijkt het net alsof niemand schulden heeft. Het is als met de man op het station die zegt dat hij al drie jaar geen seks met zijn vrouw heeft gehad? Zegt de kerel naast hem: "Dat heb ik nou ook." Precies zo gaat het met schulden.' Iedereen praat zonder gêne over sm, zegt Adrienne. 'Maar wie begint er over zijn schulden?'

Mensen beneden de 25 hebben meer problematische schulden dan andere leeftijdsgroepen. In 1999 liet het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (szw) er onderzoek naar doen. Uit het rapport Problematische schulden: zicht op het onzichtbare blijkt dat 4,2 procent van de jongeren 'zichtbare schulden' heeft (waarvoor hulp is gezocht bij kredietbank, sociale dienst of maatschappelijk werk). Voor alle Nederlanders ligt dat percentage gemiddeld op 1,9. Voor de schulden buiten het hulpverleningscircuit, de 'onzichtbare schulden', is het verschil nog groter: 12,1 procent bij jongeren tegenover gemiddeld 5,7 procent bij de rest. Van de 39 duizend verzoeken om schuldhulpverlening die de stads- en kredietbanken vorig jaar ontvingen, komt 10 procent van mensen beneden de 23, schat W. Pietersen, de voorzitter van de Nederlandse Vereniging van Volks kredietbanken (nvvk). Hij moet wel gissen, harde cijfers over jongeren in het donkerrood zijn niet voorhanden - het onderzoek van szw is het enige in zijn soort. Maar voor hulpverleners staat vast dat de werkelijke omvang van jongerenschulden groot is en almaar groter wordt.

Adrienne kan tot op zekere hoogte gelden als stereotiep, omdat ze twee kenmerken vertoont die eigen zijn aan jongeren met geldproblemen. Een: de statusgevoeligheid die tot kopen aanzet. Twee: de ogenschijnlijke onbekommerdheid waarmee kredieten worden opgestapeld. Niet onbegrijpelijk, vindt Pietersen van de nvvk. 'Onder jongeren liggen de materiële groepsnormen hoog: uitgaan, merkkleding, gsm - zonder hoor je er niet bij.' Ze willen bovendien delen in de welvaart, ook als ze weinig of geen zelfstandig inkomen hebben. Daarvoor, weet Pietersen, gaan ze gemakkelijk structurele verplichtingen aan.

Berucht zijn de scooters. In ruil voor een leasecontract rij je weg op een Piaggio. Een scooter van vierduizend gulden kost vier jaar lang honderd gulden in de maand. Dat moet worden betaald, ook als de scooter allang is gestolen. Voor onderhoud hebben de jongens vaak geen geld, vertelt de verkoper van Moto-X Scooters in Amsterdam. 'Ze denken niet na. Ze vervangen de remblokken niet - geen centen voor - totdat de scooter remt met staal op staal. Uiteindelijk is hij echt stuk en niet te repareren voor minder dan achthonderd gulden. Dat kunnen ze al helemaal niet opbrengen.' De verkoper wijst op een vuurrode machine achter in de winkel. 'Kapot, geen geld voor de reparatie en de maandelijkse aflossing loopt doodleuk door.' Moto-X Scooters maakt zelden mee dat een brommer contant wordt afgerekend.

Tal van winkels laten hun klanten op krediet kopen, en financieringsbedrijfjes leveren koopkracht in de vorm van plastic winkelkaarten. Die nieuwe manieren van geld lenen maken het voor jongeren gevaarlijker, zegt Pietersen. 'Ze sparen niet meer voor een aankoop.' Ook banken doen mee aan de cultuur van het ongeremde lenen. Pietersen: 'Ze geven vandaag de dag een doorlopend krediet, waar vroeger een persoonlijke lening werd afgesloten.' Die lening kende een vast bedrag aan aflossing, met een vaste looptijd en rente. Doorlopende kredieten volgen de marktrente en hoeven niet in een bepaalde periode te worden terugbetaald. Daarvan krijg je volgens de voorzitter van de stads- en kredietbanken 'vluchtgedrag'. Het ene gat wordt met het andere gedicht.

Zo laag als de drempel is voor het nemen van een krediet, zo hoog is de drempel voor het zoeken van hulp. Vooral jongeren ervaren schuld als schande, zegt Pietersen. 'We leven in een tijd dat alles kan. Iedereen consumeert erop los. Dan is het moeilijk om te erkennen dat jij niet aan je verplichtingen kunt voldoen.' Dat Adrienne haar zorgen jarenlang geheim hield, verbaast Pietersen niet. 'Schuld is een van de laatste taboes in Nederland.' De meeste schuldenaren zoeken pas hulp als het water hen tot aan de lippen staat.

Zo ook Adrienne. Uiteindelijk gebeurde datgene waarover ze consequent had geweigerd na te denken: de huurschuld werd te gortig en in juli 1999 stonden Jim en zij op straat. Ze kwamen terecht in Pension Mijnzicht in Heerlen, een opvanghuis voor zwerfjongeren.

Hebberigheid alleen lijkt een te gemakkelijke verklaring voor de schulden onder jongeren. Veel van de jong volwassenen die in de problemen raken, hebben geen diploma op zak. Ze hebben vaak geen baan. Niet zozeer omdat het arbeidsbureau zijn best niet deed, maar omdat het de jongeren moeite kost een baan te behouden. Achter de financiële ellende schuilen dikwijls persoonlijke of sociale problemen.

Raymond uit Enschede is 23 en staat voor bijna dertigduizend gulden in het krijt. Voor die dertig mille heeft hij geen bolide voor de deur staan. Wel is voor dat geld een babykamer ingericht, belde zijn ex-vriendin 'naar Timboek toe', heeft hij 'gek gedaan' en een paar maanden zonder werk en zonder uitkering geleefd.

'Het gedonder begon toen ik op mijn vijftiende uit huis ging. Ik kan het wel alleen, dacht ik. Op mijn negentiende werd ik vader.' Tijdens de zwangerschap van zijn ex-vriendin had Raymond een vaste baan bij een schoonmaakbedrijf. Vier jaar eerder was hij gestopt met zijn bakkersopleiding. Met zijn vriendin nam Raymond een doorlopend, zogeheten 'flexibel' krediet van vijfduizend gulden bij de abn Amro, om commode, wieg en kleren voor de baby te kunnen kopen. 'Een logische schuld', vindt hij.

Het gezinsgeluk was geen lang leven beschoren. Raymond kwam 'in T-shirt en spijkerbroek' op straat te staan. De vaste baan bij de schoonmaakfirma bleek niet bestand tegen de spanningen van de scheiding. 'Je moet werk en privé uit elkaar houden. Ik nam de relatieproblemen mee naar het werk. Dan gaat het mis.'

Hij logeerde hier en daar, sliep eerst af en toe en later vaker in de buitenlucht. Maar zonder woonadres valt een baan zwaar. Raymond: 'Je vindt pas om elf uur een slaapplaats. Om vijf uur 's ochtends word je weggeveegd. Daardoor kom je niet, of te laat op je werk. Drie keer gaat het goed, dan zegt je baas dat je wordt bedankt.'

Het is lastig met geld omgaan als je op straat leeft, ondervond Raymond. 'Geld heeft minder waarde dan wanneer je ervoor werkt.' En voor wie net zijn huis, gezin en werk heeft verloren, mogen vrienden een cent kosten. Veel geld bleef achter in kroegen. Raymond: 'Je wilt niet onderdoen voor de rest.' Zijn leeftijdsgenoten trekken op in groepjes. 'Je hebt er met veel geld, en groepen met weinig. Al naar gelang je wat te besteden hebt, verplaats je je van groep naar groep.'

Raymond nam de schulden die hij met zijn ex-vriendin had opgebouwd voor zijn rekening. 'Mijn kind mocht niet de dupe worden.' Brieven, rekeningen en aanmaningen vonden hun weg naar verschillende adressen - voor een deel naar zijn tante, voor een deel naar zijn oma, de rest raakte zoek. 'Maar post interesseerde me niet. Het leven op straat is wel wat gemener dan de papiertjes die je krijgt toegestuurd. Als ik vertrok van een logeeradres, nam ik nooit iets mee.' Verontschuldigend: 'Ik had toch geen laatje om iets in op te bergen.'

Voor wie geen werk heeft, drukken de schulden. Sterker, ze vermenigvuldigen zich snel, als onkruid. Wat Raymond eerder had afgelost op het flexibele bankkrediet, kwam er aan rente weer bij. 'Zodra je even niet aflost, halen ze het bedrag van je rekening-courant. Is dat saldo niet toereikend, sturen ze een deurwaarder. Die rekent drieduizend gulden. Daarna komt de gerechtsdeurwaarder en die kost ook een hoop.' Van zijn 28 duizend gulden schuld bestaat twaalfduizend gulden uit rente en incassokosten. Uiteindelijk', zegt Ray mond, 'durf je niet meer wit te gaan werken. Dan kloppen al die schuldeisers tegelijkertijd aan.'

Een rotonde zonder afslag, zo omschrijft Jan Hofte de situatie waarin Raymond zich anderhalf jaar terug bevond. Hofte, sportschoolhouder in Enschede, is een van de vier coaches van het Enschedese project voor 'arbeidstoeleiding' - het vinden, maar vooral het behouden van betaald werk. Het project is bedoeld voor jongeren die op allerlei terreinen hun draai niet vinden: ze hebben problemen op school, met werk, in contact met hun ouders of met leeftijdgenoten. Een aantal van hen verzuipt in de schulden.

Het Enschedese programma is een pilot voor de hulpverlening aan jongeren, in 1998 in het leven geroepen door de toenmalige ser-voorzitter Klaas de Vries. Zeker nu er meer banen dan werknemers zijn, is het onacceptabel jongeren af te schrijven als onbemiddelbaar, was de gedachte. Nodig is een coach voor intensieve begeleiding en een werkervaringsplek bij een passende werkgever, een die 'sociaal' is. Het eerste jaar worden de jongeren intensief begeleid. Daarna, hebben de coaches afgesproken, kan er altijd een beroep op hen worden gedaan. Van de 24 jongeren die het coachproject in 1999 heeft afgeleverd, hebben er eenentwintig een reguliere baan.

De coach is als een buddy, dicht op de huid van de jongeren. Dat intensief contact is essentieel voor een oplossing die verder reikt dan sanering van de schuld. In het algemeen schiet schuldhulpverlening nogal eens te kort omdat mensen terugvallen in oude fouten. Het belangrijkste is de jongeren zelfvertrouwen te geven, merkt Hofte op. 'Ze staan negatief in het leven. Ik zoek daarom steeds naar iets wat hun een goed gevoel geeft.' Laatst zag hij een jongen die moeilijk te benaderen was, voetballen. 'Ik merkte dat hij plezier had. Ik stak hem veren in zijn reet over zijn spel, ik liet hem zien dat hij ergens goed in is. Daarna vroeg ik hem naar de bakker te gaan met hetzelfde gevoel als waarmee hij op het veld stond. Ik zei hem: laat je zien.'

Ook al had hij geen la voor incassopost, de schulden lieten Raymond bepaald niet koud. 'Elke dag dat je er niets aan doet, drukt de last zwaarder. Maar het duurt lang voordat je naar buiten brengt dat je zo diep in de shit zit.' Op de begrafenis van zijn oma zette Raymond de stap. 'Het was haar laatste wens dat ik niet zo door zou gaan.'

Hij kwam via het coachproject te werken als transporteur bij Mannak in Hengelo, een bedrijf dat bouwmachines en bouwmaterieel verkoopt. Toen hij na drie maanden ergens anders meer kon verdienen, verliet Raymond het bedrijf. Hij ging 'stof happen' in de bouw. Al gauw drong tot hem door dat hij zich had vergaloppeerd. 'Stom ja, ik doe dingen voordat ik over de gevolgen heb nagedacht. De coach traint me, ik moet de volgorde omgooien.' Via Jan Hofte liet Mannak-baas Berty de Goei weten: 'De deur staat op een kier. Raymond moet hem zelf opendoen'.

Zelden was Raymond zo blij over een stap terug: naar Mannak, maar vooral naar Berty de Goei. 'De baas der bazen', vindt Raymond. Niet alleen omdat hij vertrouwen heeft in jongeren die elders worden uitgekotst, of omdat hij ze een tweede kans gunt als ze de eerste hebben verbruid. Nee, De Goei bemoeit zich ook met Raymonds financiën.

Eerder sprak de jonge schuldenaar met Kredietbank Enschede over sanering van zijn schuld. Hij 'schreeuwde van de daken' dat hij kans maakte op een schuldensanering: drie jaar leven op een minimum en wat daarna aan schulden rest, wordt kwijtgescholden.

De coach reageerde minder uitgelaten. Raymond: 'Jan vond dat ik mijn schulden helemaal moet aflossen. Anders zou ik er niet genoeg van leren. Ik heb me bedacht. Wat ik heb geleend, ga ik van a tot z terugbetalen. Over drie jaar is alles afbetaald, over vijf jaar sta ik niet meer geregistreerd in Tiel en twee jaar daarna wil ik een huis kopen.'

Uiteindelijk gingen ook de schuldeisers niet akkoord met de sanering. Dat weigeren ze wel vaker, als het om jonge debiteuren gaat. 'Die hebben een heel arbeidsleven voor zich', zegt Pietersen van de Nederlandse Vereniging van Volkskredietbanken. 'De financiers hebben alle tijd. Ze wachten geduldig op toekomstig inkomen.'

Adrienne wacht al driekwart jaar op een akkoord met de schuldeisers. Jim en Adrienne wonen een halfjaar op zichzelf in een huis dat Pension Mijnzicht voor hen huurde. Totdat het huurcontract op hun eigen naam staat beheert iemand van Pension Mijnzicht hun geld, daarna heten ze weer 'financieel zelfstandig'.

Al vermeden ze het onderwerp geld als de pest, nu maken Jim en Adrienne afspraken over hoe hun schaarse middelen te besteden. 'Alles wat we kopen wordt direct afgerekend', besliste Adrienne. Ook wil Jim dat het uitzendbureau waar hij voor werkt een deel van zijn salaris apart zet. Adrienne: 'Dan weten we zeker dat de vaste lasten worden betaald. Niet dat ik het niet zou kunnen hoor. Maar voor de rust.'

Het saneringsregime is zwaar, honderdvijftig gulden per week voor twee personen. Adrienne: 'In de tijd dat we alles zomaar kochten dacht ik: ach wat, afbetalen, dat is straks zo gebeurd.' Ze zucht: 'Bij een van mijn vriendinnen stroomt het geld met vier nullen binnen. Er zijn momenten dat ik denk: kan ik dan niet één dag, gewoon één dagje maar, zoveel besteden?'

In Pension Mijnzicht hadden ze liever gezien dat Adrienne haar studie weer oppakte of een baan zocht, zegt de zakelijk directeur van het opvanghuis. Want behalve 'bed, bad en brood' voor wie op straat belandt, streeft Pension Mijnzicht ernaar dat zijn bewoners weer normaal gaan functioneren. Net als in Enschede proberen begeleiders de jongeren zelfvertrouwen te geven. 'Maar werk', zegt de directeur, 'is onmisbaar. Alleen zo worden ze weer sociaal ingebed.'

Maar wie zwaar in het rood staat, hoeft volgens Adrienne niet meer te rekenen op een leuke baan. 'Je gaat solliciteren en vult in waar je woont. "Pension Mijnzicht?", doet ze de mevrouw van het uitzendbureau na. "Ach, de vacature is net vervuld." Je ziet ze denken dat ik vast en zeker crimineel ben, dat ze me niet alleen kunnen laten met de kas.' Liever omzeilt ze de afwijzingen. Adrienne gaat thuiswerk doen, 'armbandjes en schroefjes inpakken'.

Raymond heeft wel weer een baas, eentje die in het geweer kwam toen de schuldeisers het lieten afweten. Berty de Goei nam Raymonds hele schuld voor zijn rekening. Hij stapte één voor één op de verschillende schuldeisers af en zei: 'U krijgt van Raymond nog zesduizend gulden. U kunt nu direct vierduizend krijgen en dan zetten we er een streep onder. Of u moet afwachten of u het geld ooit terugziet.' Bijna allemaal gingen ze akkoord en streepten een deel van de rente en de incassokosten weg. Van de 28 duizend gulden is zestienduizend blijven staan. Dat heeft Mannak zijn werknemer voorgeschoten.

Het grootste deel van Raymonds salaris wordt ingehouden voor de aflossing. De vaste lasten worden automatisch betaald van een rekening waarvan niet Raymond maar De Goei het pasje beheert. Wat overblijft, kan Raymond opnemen. Daarvan doet de 23-jarige geen gekke dingen. Vroeger had hij 'aan het einde van het geld nog zoveel maand over'. Dat zal hem zo snel niet meer gebeuren.

En helemaal verstoken van luxe hoeft Raymond nu ook weer niet door het leven. Marlboro en gsm zijn aan het saneringsregime ontsnapt. Raymond belt met een Nokia 6110, 'zo'n heel kleintje'. Maar als je het niet breed hebt, kan dat toch goedkoper? Een minder hippe Ericsson, bijvoorbeeld? Raymond grijpt de bewuste Ericsson van tafel, drukt het apparaat tegen de lippen en doet: 'Hallo hallo, Volkskrant hier. Over. Dat is geen telefoon', meesmuilt hij. Dat is een walkietalkie.' Bovendien, voor die Nokia heeft hij niet de volle mep betaald. Raymond, grinnikend: 'Ik heb hem gekocht van iemand die helemáál aan de grond zat.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden