Het ongeluk komt wanneer het wil

Al meer dan tien jaar zijn de oorlog in Joegoslavië en zijn nasleep bijna dagelijks in het nieuws. Maar begrijpen we eigenlijk wel goed wat er zich heeft afgespeeld, wat de achtergrond is van het conflict, wat het met de mensen daar heeft gedaan?...

De verteller in de roman Moederland van de Servische schrijver David Albahari (1948) vergelijkt wat er in en met zijn land gebeurd is met het bijbelverhaal van Babel. De gedachte valt hem in als hij in 1994 met een groep vertegenwoordigers van een humanitaire organisatie rondrijdt in het door Serviërs gezuiverde gebied tussen Banja Luka en Tuzla.

'En toen bedacht ik dat ook mijn land uiteengevallen was omdat iemand (. . .) zich eraan stoorde dat iedereen dezelfde taal sprak. God had daarom de toren van Babel neergehaald en hier in mijn land bliezen ze moskeeën op en staken ze kloosters in brand. Als God tevreden was toen hij zag wat hij had gedaan, is het moeilijk anderen zulke tevredenheid te ontzeggen.'

Zijn carrière als tolk van internationale organisaties eindigt op die dag. Hoe zou hij nog de absurde antwoorden op de concrete vragen van de buitenlanders kunnen vertalen? 'Wie wonen hier nu?', vraagt een van hen, wijzend op de platgebrande dorpen. 'Niemand', zegt de man van de garage bij wie de groep was gestopt. 'Niemand, alleen de onzen.'

De verteller wijkt uit naar Canada. Hij pakt alleen het allernoodzakelijkste, maar op het laatste moment besluit hij de banden mee te nemen waarop hij gesprekken met zijn moeder had opgenomen. Moederland, waarvan de ikfiguur enige biografische gelijkenis vertoont met de schrijver Albahari, die ook in 1994 naar Canada is geëmigreerd en ook opgroeide in een Servisch joods gezin, is een ononderbroken inwendige monoloog, in gang gezet als de verteller de banden met de stem van zijn moeder afluistert.

Het is een ingenieuze constructie, die Albahari aanwendt om de herinneringen van de verteller en zijn dagelijkse leven in ballingschap te verweven met de bondige uitspraken van de moeder, die een terughoudende, onwillige gesprekspartner is, omdat ze niet gelooft dat je in woorden de waarheid of zelfs maar troost kunt vinden.

Er komen geen pasklare antwoorden, geen afgerond verhaal. De gesprekken stokken telkens. De zoon wil de verhalen horen. Hoe zijn moeder de oorlog heeft overleefd, de jodenvervolging, het verlies van haar eerste man en hun kinderen, hoe zij zich heeft aangepast aan het communisme. Hij wil weten waar zij telkens de kracht vandaan haalde om opnieuw te beginnen, de schuldigen te vergeven en orde en regelmaat te scheppen in het dagelijkse bestaan. De moeder verzet zich en antwoordt met volkswijsheden. 'Het ongeluk komt wanneer het wil, daar is niets aan te doen' is een typerende uitspraak.

De zoon moet het beeld van zijn ouders tot leven wekken uit zijn eigen herinneringen. Aan haar handen, haar gezicht, aan de manier waarop zijn ouders zwijgend bij elkaar zaten, hij lezend, zij een appel schillend en hem telkens stukjes voerend. Zo zag hun liefde en saamhorigheid eruit. Hij weet nog hoe de dagindeling van zijn moeder was. Opstaan als eerste, kachel aanmaken, ontbijt maken, melk, brood en de krant halen. Dat was haar kracht. Hij weet wat zij allemaal kon, wat hij niet kan. Troosten, smeerseltjes maken tegen de koorts, viooltjes laten groeien, een pastei bakken. Een hele lijst.

Als de verteller in zijn eenzame ballingschap weer de stem van zijn gestorven moeder hoort, en sinds jaren ook weer zijn moedertaal, is zijn land inmiddels verscheurd door oorlog en kwam de 'geschiedenis, waarvan ze dacht dat die onherroepelijk was afgesloten, weer in volle glans tot leven'.

Geboren in de nadagen van het Habsburgse keizerrijk en gestorven vlak na het uitbreken van de oorlog in 1992, staat de moeder op dat moment model voor de bewoners van een gebied waar je nooit voor lang weet waar je bij hoort. Die geschiedenis wil de verteller opschrijven en uitleggen aan zijn Canadese vriend, de pedante, betweterige en dodelijk rechtlijnig denkende schrijver Donald, nog net geen karikatuur van de Noord-Amerikaan. De herinneringen van de verteller aan zijn ontmoetingen met Donald, zijn baken in zijn nieuwe vaderland, brengen de stroom van gedachten op gang over thema's als emigratie, schrijverschap en het onoverbrugbare verschil tussen de 'nieuwe' en de 'oude' wereld.

Moederland, geëerd met de Servische publieksprijs voor literatuur, is boek over identiteit, verlies en niet te bezweren eenzaamheid, geschreven door een knappe verteller die ideeën, beelden en verhalen over mensen moeiteloos aaneenrijgt. De telkens mislukkende pogingen van de hoofdfiguur om steun en begrip te vinden bij de Canadees Donald, voegen een element van spanning toe en leiden tot een dramatische ontknoping.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden