Het onbehagen van Paul Scheffer

'Het ontbreekt de islamitische wereld aan zelfreflectie', zegt Paul Scheffer. De schrijver van het spraakmakende artikel Het multiculturele drama gooit opnieuw een steen in de vijver....

'Er is geen ontkomen meer aan. Elke dag staan we, zeker sinds die donderslag bij heldere hemel, oog in oog met geweld uit naam van een geloof, uit naam van de islam.' Zo begon Paul Scheffer afgelopen zondag zijn Herzberg-lezing in het Amsterdamse debatcentrum De Rode Hoed. Hij noemde zijn verhaal Het onbehagen in de islam.

En zoals te verwachten van de man die bijna vijf jaar geleden met zijn artikel Het multiculturele drama de integratiediscussie openbrak, ontbreekt het ook ditmaal niet aan gevoelige waarnemingen. Volgens Scheffer heeft de islam een imperialistische geschiedenis die wordt weggepoetst door zichzelf aanhoudend als slachtoffer te presenteren.

Er gaapt een kloof tussen het eigen superioriteitsdenken en de aantoonbare achterstand op het Westen. En het wordt tijd dat moslims hun verhouding tot het geweld uit naam van de islam doordenken. 'De tijd is voorbij dat gezegd kan worden: die terroristen zijn geen echte moslims, ze misbruiken het geloof, maar maken er geen deel van uit.'

Waarom onbehagen in de islam?

'De crisis in de Arabische wereld was mijn vertrekpunt. Lees het Arab Human Development Report en de angst slaat je om het hart. Het totaal aantal vertaalde boeken in de Arabische wereld vanaf de negende eeuw is gelijk aan de jaarlijkse productie in Spanje. Het bnp van Spanje is zelfs groter dan dat van de hele Arabische wereld, de olie meegerekend.

'De discrepantie tussen dat soort gegevens en het superieure zelfbeeld leidt tot twijfel die geen stem krijgt. Het is te pijnlijk om vast te stellen dat de bloeitijd ver terug ligt, in de elfde, twaalfde eeuw. Sommigen zeggen zelfs dat het hoogtepunt van de islam de zevende eeuw was. Daar zit je met je zevende eeuw, dan wordt dat vermoeden van een eigen gelijk wel heel dun.

'Het ontbreekt aan zelfreflectie, zodat de onzekerheid zich uit in wrok en agressie. Er zijn wel kritische stemmen, maar elke aandrang van hervorming wordt gegijzeld door fundamentalisten. Dat gebeurt in de Arabische wereld, en dus zijn die gevoelens ook meegegreerd naar Nederland. Die vervreemding is hier ook, al was het alleen maar omdat hier naar Arabische zenders wordt gekeken.' Uw boodschap is dat de moslims zich aan hun eigen haren uit het moeras moeten trekken. Waarom is dat zo moeilijk?

'De obstakels zijn groot. Men stelt voortdurend de vraag: wie heeft ons dit aangedaan? De politieke context is de crisis in de Arabische wereld. Die komt neer op: zelf geen verantwoordelijkheid nemen voor wat er in die wereld gebeurt, maar de moeilijkheden projecteren op buitenlandse interventies.

'Het is de schuld van de kolonisatoren, van Amerika of Isra Terwijl die crisis er al was voor de kolonisering. De ironie van de migratie is dat de kinderen vertrekken naar de Europese metropolen waarvan men zich een generatie eerder met zoveel pijn heeft bevrijd.

'Het letterlijk nemen van de koran, als Gods geopenbaarde woord, is een ander obstakel. Hoe moet een moslim leven in een liberale en seculiere samenleving, tussen christenen en joden, tussen afvalligen en ongelovigen? Haci Karacaer van de moslimorganisatie Milli G zegt: wij moslims moeten zelfstandig leren denken over goed en kwaad. Dat betekent ook dat ze dat tot nu toe te weinig hebben gedaan.

'Men moet het idee loslaten dat het in Europa mogelijk is om als volmaakte moslim te leven. Dat is een verlies. De aanvaarding van dat verlies staat tegenover de toegang tot iets anders, namelijk de liberale samenleving. Immigratie is a brutal bargain, zoals Norman Podhoretz zegt.'

Een van de stenen die u in de vijver gooit, is het verband tussen islam en terreur.

'Het geweld van de kruisvaarders is een onderdeel van het christendom. Met alle orthodoxie en zendingsdrang die daarbij hoort. Precies zo is het geweld van de fundamentalisten een onderdeel van de islam. Het fundamentalisme met zijn alomvattende wereldbeeld loopt gemakkelijk over in geweld.

'Kijk maar naar Iran, Algerije of Afghanistan. Je kunt moeilijk volhouden dat die dingen losstaan van het geloof, al vallen ze daar niet mee samen. De grote meerderheid van de moslims is tegen terreur, maar de gewelddadige minderheden staan daarmee nog niet buiten de islam. Ook zij zijn een deel van de geschiedenis.

'Moslims hoeven zich niet schuldig te voelen, maar er is wel een verantwoordelijkheid. Bijvoorbeeld om radicalisering actief tegen te gaan of samen te werken met de overheid bij terreurbestrijding. Men begint zich dat ook te realiseren. De directeur van het tv-station Al-Arabiya schreef bijvoorbeeld: zeker niet alle moslims zijn terroristen, maar de meeste terroristen zijn wel moslims. En hij vroeg zich af: zegt dat iets over ons, over onze cultuur?

'Hier in Nederland schreef Haci Karacaer van Milli G: hoe kan ik tegenover mijn zoon volhouden dat de islam de godsdienst van de liefde is, als er zulke vreselijke dingen in Beslan gebeuren? Ik snap wel dat men daarmee worstelt, het is een pijnlijke vaststelling die veel overhoop haalt.'

Sommigen noemen uw kritiek contraproductief voor de inburgering.

'Binnen de moslimgemeenschap is er ook harde kritiek. Er zijn moslims die zeggen dat ze hier veel vrijer zijn dan in hun land van herkomst, dus ze moeten zich realiseren dat ze belang hebben bij godsdienstvrijheid. Je moet religiekritiek niet verwarren met de scheiding van kerk en staat. Het geloof heeft hier zijn plaats, voor mij hoeft religie helemaal niet te worden uitgebannen, ook al sta ik er zelf buiten.

'Ik verdedig de godsdienstvrijheid principieel. Ik heb altijd gezegd: de islam hoort hier thuis. Maar we mogen wel vragen stellen. Godsdienstvrijheid betekent ook de vrijheid van anderen verdedigen. Als moskeeplekken worden van ressentiment, dan ontstaat een probleem.'

Ik heb de indruk dat het debat nog steeds enorm gepolariseerd is.'Ik probeer een subtielere verhouding te vinden tot de islam. Wat mij raakt, is dat burgemeester Cohen twee jaar terug in zijn Herzberg-lezing de parallel trok met de jaren dertig. Dan wordt kritiek op de islam hetzelfde als vreemdelingenhaat.

'Ik zag deze week columniste Nazmiye Oral in de Volkskrant hetzelfde doen. Zij schrijft dat als het erop aankomt, zij degene is die wordt weggevoerd. Dat vind ik buitensporig. Hoezo weggevoerd? Een vermoeden van religiekritiek leidt in die redenering tot vreemdelingenhaat en dan tot deportatie. Als je zo redeneert, komt elk gesprek over integratie onder dat beslag te staan.

'Je kunt vaststellen dat er na de aanslagen sprake is van beklemming. Maar dat is iets totaal anders dan een atmosfeer van gewelddadigheid. Laat staan door de staat gesanctioneerde agressie.

'Nazmiye Oral schrijft dat ze sinds 11 september telkens haar onschuld moet bewijzen. Zich verontschuldigen voor daden die ze niet heeft gepleegd. Dat hoeft ze helemaal niet, maar ze kan zich wel afvragen: wat is er gaande? Ze verlangt dat het Westen afmoet van het idee dat onze beschaving superieur is. Ik zou die stelling nooit gebruiken. Onze kracht ligt in zelfkritiek. Dan moet je niet aankomen met een term als superioriteit. Het gaat er meer om dat we zelf leven naar de normen die we anderen voorhouden.'

Welke gevolgen heeft dat voor de buitenlandse politiek?

'We hebben afscheid genomen van het cultuurrelativisme. De open samenleving en de rechtsstaat zijn er voor iedereen. Als je dat vindt, kun je je niet meer afsluiten voor de problemen in Noord-Afrika en het Midden-Oosten. Het idee van bondgenootschappen zonder beginsel, stabiliteit ten koste van moraliteit, is achterhaald.

'In de huidige tijd is het toch wel heel raar dat Saudi-Arabinze belangrijkste bondgenoot is, volgens het oude beginsel dat de vijand van mijn vijand mijn vriend is. Die steun aan repressieve regimes loopt op zijn einde. Het doet mij denken aan wat destijds wel over Oost-Europa werd gezegd, namelijk dat stabiliteit het belangrijkst was, en niet de mensenrechten.

'Het verschil is natuurlijk dat democratisering in het MiddenOosten vermoedelijk zal leiden tot fundamentalistische regeringen. Maar we kunnen ons niet laten vangen door die vicieuze cirkel. De aspiraties van die bevolking moeten tot gelding komen.

'Daarom is het zo belangrijk dat Turkije bij Europa komt, daar is de cirkel doorbroken. Er is een seculiere staat. De regering is in handen van een oorspronkelijk islamistische partij. Als het Turkije lukt om zich te ontwikkelen tot een open samenleving, zou dat een enorme stap voorwaarts zijn. Hoe fragiel dat proces is, zie je aan de overspelwet die net is ingetrokken.

'President Bush zei in een interessante rede: stabiliteit is schijn als die is gebaseerd op onvrijheid. Als je die stelling doordenkt, is dat een enorme breuk met de politiek die tot dusver is gepraktiseerd. Voor mij staat vast dat de status quo in het Midden-Oosten en Noord-Afrika niet te handhaven is.'Alleen al door de enorme bevolkingsgroei heerst daar zoveel onrust. De helft van de bevolking is jong, al die mensen willen weg. Alleen al dat betekent dat het niet nog eens 25 jaar zo kan doorgaan. Een gemakkelijk antwoord is er niet en je kunt alleen maar hopen op een vreedzame toekomst.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden