Het onbehaaglijke van nare nieuwsfoto

Je gaat het pas zien als je het doorhebt.* Wieteke van Zeil over opmerkelijke en veelbetekenende bijzaken in de beeldende kunst. Deze week: hoofd.

*Johan Cruijff

Detail uit Het Hooiwagen-triptiek van Jheronimus Bosch Beeld null
Detail uit Het Hooiwagen-triptiek van Jheronimus Bosch

Bij de kunst van Jheronimus Bosch wil je het liefst grinniken om zijn satirische kijk op het falend streven van de mens naar rijkdom, status, macht en andere aardse zaken. Om zijn monsters en overtrokken gruwelijkheden. Bosch is in dat opzicht als Quentin Tarantino: de overdrijving maakt het geweld geestig. Dit detail doet niet meteen gniffelen, zeker niet in de context van een dagkrant, en dat maakt het ongemakkelijk.

Is dit een a-typisch detail voor Bosch omdat het afgehakte hoofd te veel lijkt op de beelden die soms voorbij komen in het nieuws, uit de IS-gebieden en uit delen in Mexico waar de bende-oorlogen vanwege onze plezier-cocaïne genadeloos doorgaan? Of is de werkelijkheid langzaam zo absurd aan het worden dat ze ons steeds meer aan een hellevoorstelling van Jheronimus Bosch doet denken? Ik merkte dat ik twijfelde of ik dit beeld wel zou kiezen deze week.

Jheronimus Bosch Het Hooiwagen-triptiek circa 1515, Olieverf op paneel, 133 x 100 cm (middenpaneel), 136 x 45 cm (zijpanelen) T/m 17 januari te zien op de tentoonstelling Van Bosch tot Bruegel in Museum Boijmans Van Beuningen in Rotterdam. Beeld null
Jheronimus Bosch Het Hooiwagen-triptiek circa 1515, Olieverf op paneel, 133 x 100 cm (middenpaneel), 136 x 45 cm (zijpanelen) T/m 17 januari te zien op de tentoonstelling Van Bosch tot Bruegel in Museum Boijmans Van Beuningen in Rotterdam.

Niet echt vrolijk

Maar het is Halloween en met Halloween gedenken we de doden, dus een detail van de kunstenaar die ons er keer op keer aan herinnerde dat de dood onvermijdelijk is en de hel een niet uit te sluiten optie daarna, leek me passend. Niet heel vrolijk, maar Halloween is ook niet per se een vrolijk feest. Een raar mengsel van cultuurverschijnselen: onze katholieke Allerheiligen op 1 november en Allerzielen op 2 november, het Keltische oudjaar waarbij werd geloofd dat de geesten van de gestorvenen van het afgelopen jaar opstaan op zoek naar lichamen om zich in te vestigen, en het heeft ook wel wat van het Mexicaanse Fiësta de los muertos op 1 en 2 november.

Wij hygiënische Europeanen die braaf alle slachthuizen en begraafplaatsen uit het zicht hebben gemanoeuvreerd zijn nog een beetje onwennig met deze gewoonte, maar er is veel voor te zeggen de doden te herdenken met een levendig feest, en de angst voor de dood te bezweren met gezamenlijke rituelen als zo'n Halloweenviering. Het Bosch-detail heeft voor de lezer die even het onbehaaglijke van een nare nieuwsfoto voelde bovendien een geruststelling aan de onderkant: een vreemd rood hert, een monster kijkend van onder een capuchon en twee duistere mannetjes dragen de stok met het geblinddoekte hoofd voort richting de hel op het rechterluik van het Hooiwagen-triptiek - ah gelukkig, toch Bosch zoals we 'm kenden. Lekker raar.

Hemel en hel

Bosch werd altijd al geroemd om de verbeeldingskracht waarmee hij hemel en vooral hel voorstelde. Maar de kinderboekenschrijfster Thea Beckman draaide dat heel mooi om. In haar roman Hasse Simonsdochter (1983) beschrijft ze een gesprek tussen de schilder Jeroen van Aken in Den Bosch en Gerrit de klokkengietersknecht, in het atelier van de schilder. Gerrit schrikt als hij op het altaarstuk voor de Sint Michaëlskapel in de Sint Jan 'duivels zonder lichaam' ziet, 'wier armen, benen en staart regelrecht uit hun hoofd groeien', en 'monsters met lange vogelsnavels, kattenstaarten, vissenlijven.' Jeroen legt uit dat hij zich in een baldadige bui even liet gaan. Op een ander kunstwerk ziet Gerrit mooie mensen die worden gespiest en geroosterd in het hellevuur. 'Je vindt het afschuwelijk, nietwaar?', zegt Jeroen. 'Zó denken wij dat de hel eruit moet zien. Maar wij... wij zijn mensen en geen duivels. En toch, wat doen wij? De ganse wereld davert van oorlogen, roverij, terechtstellingen, martelingen. Ik hoef niet ver te lopen om voorbeelden te vinden voor mijn hellestraffen.'

Die verbeelding, die haalde de schilder gewoon uit het nieuws van de dag.

www.detailsofart.com

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden