narcostaat nederland de producent

Het niveau van de pillendraaier is gedaald

De zogenaamde enkelslagstabletteermachine, oftewel een pillendraaier zoals drugscriminelen die gebruiken. Met de roterende tabletteermachine is een hogere productie te halen. Beeld Harry Cock / de Volkskrant

Wie de xtc-pillenboeren zijn, laat zich lastig duiden. Hoewel soms ‘te dom om voor de duvel te dansen’, lukt het een deel onder de radar te blijven. Het gros van de topcriminelen komt uit Zuid-Nederland. Al is het niet meer alleen ‘een probleem met de zachte g’. 

Het is maandag 24 juni als Janus van Wesenbeeck het politiebureau in Eindhoven binnenstapt. ‘Ik ben Ferry Bouman’, zegt hij grappend. Hij komt zich vrijwillig melden: de politie is naar hem op zoek, denkt hij.

Dit voorjaar groeide ‘Ferry Bouman’ dankzij de Netflix-serie Undercover ongewild uit tot het archetype van de Brabantse pillenboer. Bouman ­(gespeeld door Frank Lammers) is de naam van de losjes op Van Wesenbeeck gebaseerde hoofdpersoon, een op het oog goedmoedige maar nietsontziende en onvoorspelbare xtc-handelaar die vanaf een camping in het Belgische Lommel zijn internationale drugsimperium runt.

Op het politiebureau in Eindhoven hebben ze geen idee wie er aan de balie staat. Ferry Bouman kennen ze er niet. ‘Na vijftien minuten kwamen ze terug voor mijn paspoort’, vertelde Van Wesenbeeck onlangs aan het Belgische tijdschrift Humo. De naam van zijn alter ego uit de serie blijkt niet voor te komen in de politie-systemen. ‘Toen zei ik: ik ben Janus van ­Wesenbeeck. En die kennen ze wel.’

Justitie ziet de op een woonwagenkamp in Eindhoven opgegroeide Van Wesenbeeck als een grote speler in de drugsindustrie. Maar is hij ook het ­archetype van de synthetische-drugs­baron? Bestaat dé pillenboer eigenlijk wel? En welke wereld gaat daarachter schuil?

Volgens Van Wesenbeeck maakt justitie hem, zoon van een familie van autohandelaren, veel groter dan hij is: ‘Ik ben een gewoon manneke, ik rijd in een Ford van 220 euro.’ En van die tv-serie waarin hij centraal staat, moet hij weinig hebben. ‘Undercover sloeg helemaal nergens op. Alleen het accent al: in de serie praten ze Tilburgs, wij zijn van Eindhoven. Op die zogenaamde bruiloft drink ik champagne. Dat drink ik nooit, ik vind dat vies.’

Beeld Harry Cock

Uit een rondgang langs politie, justitie, onderzoekers en advocaten blijkt dat dé pillenboer lastig te duiden is. ‘Eén stereotiepe dader aanwijzen is haast niet te doen’, zegt Neeltje Keeris, officier van justitie en verantwoordelijk voor het thema ‘synthetische drugs’ bij het Openbaar Ministerie.

Volgens berekeningen van de Politieacademie produceerden criminelen in Nederland, met Brabant als epicentrum, in 2017 voor bijna 19 miljard euro aan xtc en amfetamine – geld dat justitie vooralsnog nauwelijks kan traceren. Op de ­laboratoria heeft de politie eveneens ­beperkt zicht. In 2018 werden 82 drugslabs opgerold en 79 opslaglocaties gevonden. Het aantal dumpingen van drugsafval steeg van 206 in 2017 naar 292 vorig jaar.

Verder in deze serie

Nederland is een narcostaat geworden, waarschuwde de politie. De komende tijd onderzoekt de Volkskrant die industrie: van producent tot gebruiker, tot de dumper die het drugsafval uiteindelijk loost.

‘We moeten reëel zijn’, zegt de drugsexpert van de politie in Brabant. ‘Qua labs zien we in deze regio slechts eenvijfde van het geheel, bij dumpingen slechts eenderde.’ De drugsexpert mag van zijn werkgever wegens veiligheidsredenen niet met zijn achternaam in de krant. Zoals de politie de criminelen in de gaten houdt, heeft de Brabantse onderwereld ook medewerkers van politie en justitie in het vizier.

Voor zijn afstudeerscriptie aan de Politieacademie analyseerde agent Teun, ook zijn achternaam mag niet bekendgemaakt worden, 57 personen die tussen 2011 en 2018 in het politiedistrict Hart van Brabant werden opgepakt na het oprollen van een drugslab. Deze politieregio omvat Tilburg en omringende gemeenten, en wordt gezien als een omgeving waarin de drugsproblematiek diep geworteld is.

Beeld Harry Cock

Onderknuppels

Het overgrote deel van de verdachten, zo’n 80 procent, zou Teun willen typeren als ‘onderknuppels, als losers’ – ze behoren volgens de politie stuk voor stuk tot de onderlaag van de criminele drugs­piramide. ‘Degenen die we pakken, zijn niet representatief voor de drugsindustrie.’ Het zijn vaak mannen tussen de 20 en 39 jaar oud. 90 procent heeft de Nederlandse nationaliteit, vier op de tien kampt met schulden en het overgrote deel werkt in de bouw, in de schoonmaak, is vrachtwagenchauffeur of heeft zijn ‘eigen bedrijf’ – de sociotherapeut uit de verslavingszorg en de ingenieur chemische technologie op wie Teun stuitte, zijn volgens hem de uitzonderingen op de regel.

De meesten zijn al eens opgepakt vanwege vermogens- of drugsdelicten, 21 procent van hen heeft eerder vastgezeten. En over het algemeen zijn de verdachten laaggeschoold. Teun: ‘Ik ken het voorbeeld van een agent die een verdachte vroeg: heb je je school afgemaakt? Hij antwoordde: ik heb mijn school wel afgemaakt, maar niet ­gehaald.’

Het beeld van die kanslozen klopt, zeggen strafrechtadvocaten uit het zuiden die veel verdachten in drugszaken bijstaan. Ze willen wel met de krant spreken, maar alleen anoniem: hun clientèle stelt praten met de buitenwereld niet op prijs.

Volgens de strafpleiters is het niveau van de ‘pillendraaiers’ gedaald. Vroeger was er nog weleens een cliënt die zijn advocaat scheikundeles gaf, ter voorbereiding op een strafzaak. ‘Zulke professionals zijn nauwelijks meer te vinden. Het gebeurt dat ik een cliënt een vraag stel en dat ik na het antwoord denk: weet je eigenlijk zelf wel waar je mee bezig bent?’, zegt er een.

Sommige cliënten zijn ‘te dom om voor de duvel te dansen’, zeggen de advocaten. ‘Ben je dan wel in staat om precies 1,2 liter van dit te mengen met dat?’ Ze verbazen zich daarom over de zorgeloosheid waarmee de pillen worden ­geslikt: gebruikers ‘kennen de kwaliteit van die gasten niet’.

Ook aanklager Keeris verbaast zich over die discrepantie. ‘Het gaat niet allemaal om überslimme mensen, ook niet aan de top. Toch lukt een deel het om ­onder de radar te blijven. Het zijn types die gewoon wat proberen, kijken hoe ver ze komen.’ Keeris is bij het Landelijk Parket mede verantwoordelijk voor rechercheonderzoeken naar de ‘grote jongens’.

Een voorbeeld daarvan is een drugsonderzoek dat ze enkele jaren geleden leidde en waarin ze deze maand bijna 800 duizend euro aan criminele winsten terug wist te vorderen. Hoofdverdachte in die zaak was Henk H., een oud-kickbokser die volgens mensen die hem kennen voor niets en niemand bang is. Hij zat een celstraf uit wegens een ander drugsdelict.

Keeris: ‘Op de een of andere manier kregen Henk H. en medeverdachte Gerard van der D. het voor elkaar dat ze in de gevangenis samen in een cel kwamen te zitten. Dat was natuurlijk kaasje voor de heren: ze runden vanuit de cel een handel in grondstoffen voor de productie van drugs, die lieten ze in Polen ­kopen via een nepbedrijfje. Wij hadden afluisterapparatuur geplaatst in de cel. Het politieteam wist niet wat het hoorde: die mannen waren de hele dag alleen maar aan het praten over de productie van synthetische drugs.’

Beeld Harry Cock

Grofweg zijn er drie lagen aan te wijzen in de drugsindustrie, zegt de drugsexpert van de politie. ‘In de onderlaag werken ze als laborant, rijden ze met grondstoffen of dumpen ze het drugs­afval. Zij worden aangestuurd door een middenlaag die weer wordt aangestuurd door de toplaag.’

Over de midden- en de toplaag wordt door de betrokkenen nauwelijks met justitie gesproken. Volgens de Landelijke Recherche bestaat de top van de Nederlandse drugsindustrie uit zo’n 35 ‘criminele ondernemers’ die zich de hele dag door bezighouden met logistieke processen, het regelen van financiën en het vinden van uitvoerders: alles om hun criminele onderneming in stand te houden. De cijfers zijn gebaseerd op ­heimelijk verkregen informatie uit de onderwereld door het Team Criminele Inlichtingen.

Synthetische drugs is de kernactiviteit van deze ‘ondernemers’, maar volgens onderzoekers van de Politieacademie stappen ze even gemakkelijk over op andere drugs als er met de xtc of amfetaminen minder geld te verdienen valt. ‘Ze beschikken over het grote geld en de contacten’, zo valt te lezen in het rapport Waar een klein land groot in kan zijn – Nederland en synthetische drugs in de afgelopen 50 jaar uit 2018. Het aanpakken van zulke criminelen, zegt Keeris, vergt soms meerjarig rechercheonderzoek. ‘Dat komt mede doordat de grote jongens internationaal opereren.’

Olievlek

Volgens de onderzoekers van de Politieacademie is de top-35 van drugscriminelen een vooral Brabantse en Limburgse aangelegenheid. Van hen zijn 27 afkomstig uit Zuid-Nederland en acht uit de rest van Nederland. Maar, zegt Keeris: ‘Het is niet alleen meer een probleem met de zachte g. Er worden ook genoeg labs buiten Brabant en Limburg gevonden.’

Zo werd in het buitengebied van het Overijsselse plaatsje Schuinesloot vorig jaar een drugslab opgerold waar volgens het Openbaar Ministerie 840 duizend euro per maand kon worden omgezet. De verantwoordelijken waren twee Tilburgers, ze moesten drie jaar de cel in. En in januari werden net over de grens in België drie doden aangetroffen in een drugslab, de twintigers bleken afkomstig uit Eindhoven en Valkenswaard en waren gestorven na het inademen van giftige dampen.

‘Er is sprake van een olievlek, naar België, Zeeland, Oost- en Noord-Nederland’, zegt ook de drugsexpert van de politie. ‘De Randstad, Amsterdam en Utrecht worden ook overspoeld. Maar kijk je waar de verdachten ingeschreven staan, dan is dat nog steeds hier in Brabant.’

Agent Teun concludeert na zijn onderzoek in het Hart van Brabant dat veel verdachten – in in dit geval vaak ‘de uitvoerders’ – zelfs uit dezelfde buurten komen. Van de 57 drugsvervaardigers wonen of woonden 21 op zeker moment in de Tilburgse wijk Broekhoven. Op twee en drie staan de regio Tilburg-Noord en de wijk Trouwlaan.

In deze gesloten werelden wordt de politie van nature gewantrouwd, zeggen de advocaten. Toen agenten in burger de woning van een drugsverdachte in Broekhoven observeerden, duurde het niet lang voordat de moeder van de ­verdachte naar buiten kwam en op het autoruitje tikte. ‘Wat moet dat hier, zijn jullie van de wouten?’, zou ze hebben geroepen.

Diezelfde houding was onlangs ook te merken in de rechtbank in Breda. Drie verdachten, onder wie een vader en zoon, stonden er terecht wegens de handel en productie van synthetische drugs. Hun Tilburgse familie was in groten getale naar de rechtbank gekomen. Als steun. Voorafgaand aan de zitting sisten de familieleden naar de aanwezige ­rechercheurs. ‘Ratten’ en ‘rotwouten’ waren de agenten, volgens de bejaarde vader van een van de verdachten.

Een jaar eerder was de politie de woning van het Tilburgse gezin binnengevallen: er werden onder meer crystal meth, wapens en een handgranaat gevonden. Daarnaast bleken er camerabeelden te zijn: voor de veiligheid had de hoofdverdachte bewakingscamera’s opgehangen. Een was gericht op de keukentafel: de politie kon achteraf precies zien hoe de verdachte in het bijzijn van zijn gezin én opa en oma aan de keukentafel geld had geteld, de drugs had gewogen en verpakt.’

Beeld Harry Cock

Volgens de hoofdverdachte maakte de politie er een ‘groot circus’ van. De aangetroffen kilo crystal meth had hij in bewaring gekregen van ‘iemand uit Oost-Europa’, zei hij, om te kijken of er markt voor was in Nederland. ‘Dat was niet zo.’ Veel meer over zijn wereld wilde hij niet verklaren. ‘Ik ga geen ellende op mijn kop halen’, aldus de man die al meerdere malen is veroordeeld, maar naar eigen zeggen zijn geld eerlijk verdiende met een bedrijfje dat leren jasjes voor motorclubs maakte en bloempotten bekleedde met krokodillenleer.

Dat hij zich in mei toch weer moest verantwoorden voor een drugsdelict, was volgens hem te wijten aan de vooringenomenheid van de maatschappij. ‘Als je in onze wereld leeft, krijg je geen betaald werk. Bij instanties word je van het kastje naar de muur gestuurd.’ Als je dan ‘wat bij kan verdienen’ is de keuze snel gemaakt, aldus de Tilburger. Hij is veroordeeld tot vijf jaar cel. Agent Teun: ‘Mijn indruk is dat veel verdachten het idee hebben dat de maatschappij niet op hen zit te wachten, dat ze denken dat ze door een samenloop van omstandigheden het toch niet redden in de ‘normale’ wereld.’

Veel verdachten die via via het circuit inrollen, zijn kleine zelfstandigen, blijkt uit het onderzoek van de Brabantse agent. Het liefst hebben ze een eigen bestelbus, om de spullen voor het drugslab te vervoeren. Van de 57 verdachten in zijn onderzoek, had 30 procent een eigen bedrijf. Geen van die bedrijven maakte op papier winst.

Teun: ‘Als zelfstandig ondernemer in bijvoorbeeld de bouw heb je de perfecte dekmantel. Een stukadoor heeft een busje nodig voor zijn werk. Achterin leg je wat zakken Knauff, een spatel en werkkleding – dan heb je je dekmantel bij elkaar. Als de politie zo iemand ’s nachts aan de kant van de weg zet, kan hij altijd zeggen dat hij tot laat heeft doorgewerkt. En dat vele cashgeld heeft hij natuurlijk bij zich omdat hij zwart werkt.’

Alleen mensen die ‘ze vertrouwen’ worden benaderd voor klusjes, zegt agent Teun. ‘Dan gaat het om familie of om goede kennissen. Dat maakt die samenwerkingsverbanden ook zo fluïde. Als iemand wegvalt, is er altijd wel een goede bekende die kan inspringen in een lab of een lading drugsafval weg kan rijden.’

Een arrestatie raakt de organisatie dan ook nauwelijks, constateert de Brabantse drugsexpert. ‘Als je als politie effectief wil optreden, heeft het geen zin een paar laboranten op te pakken. Het heeft pas effect als we dat tien keer in een maand doen, of een drugsfamilie een jaar lang zouden onderzoeken.’ Alleen, zegt hij, door een gebrek aan mankracht lukt het de politie niet achter alle criminele samenwerkingsverbanden aan te gaan.

De voormalige dranksmokkelaars die zich eerst op de wiet en sinds de jaren ­negentig op de synthetische drugs richten, kunnen volgens justitie en politie daardoor nog steeds relatief ongestoord hun gang gaan. De geringe angst om te worden gepakt en de relatief lage celstraffen maken Nederland in de ogen van criminelen een aantrekkelijk land om drugs te produceren en exporteren.

Grinder, waarmee mdma-kristallen vermalen worden tot poeder. In pilvorm is mdma bekend als xtc. Beeld Harry Cock / de Volkskrant

‘Ik heb weleens een zaak gedraaid, waarbij jonge jongens uit Eindhoven met een helikopter drugs smokkelden naar Engeland’, zegt officier van justitie Keeris. ‘Ze werden daar aangehouden en kregen twintig jaar gevangenisstraf om de oren. Wij zouden ze toen zes, zeven jaar hebben gegeven, misschien inmiddels tien jaar. Dat is lastig uit te leggen. Onze landen liggen zo dicht bij elkaar.’

Onlangs kondigde minister Grapperhaus van Justitie en Veiligheid aan drugs­criminaliteit zwaarder te bestraffen. Nu nog wordt een gevangenisstraf over het algemeen gezien als een ‘bedrijfsrisico’, zeggen betrokkenen. De penitentiaire inrichting geldt bovendien als een plek om handige criminele contacten op te doen. Teun: ‘Als je hebt gezeten, ben je interessanter. Je hebt een groter netwerk gekregen, en kunt bijvoorbeeld makkelijker aan precursoren (grondstoffen voor drugs, red.) of afnemers komen.’

Zwaarder straffen zal weinig uitmaken, denken de advocaten. ‘De verdachten zijn blind voor de gevolgen. Ze denken alleen aan de korte termijn. Ze stappen er puur voor het geld in.’ Volgens de strafpleiters zijn veel cliënten helemaal niet bezig met het vooruitzicht achter de tralies te verdwijnen. ‘Er zitten toch wat hersenlozen bij. Die hebben het idee: als ik word gepakt, neem ik een advocaat en sta ik zo weer buiten.’

In de praktijk gebeurt dat steeds minder vaak, constateren ze. ‘Steeds vaker houden rechters de verdachten in voorlopige hechtenis in afwachting van de strafzaak.’

Moedeloos wordt aanklager Keeris er niet van. Al stelt ze zichzelf soms wel de vraag: hoe houden we de moed erin? ‘Ik weet dat we het drugsprobleem nooit gaan oplossen.’ Zij ziet het als haar taak het ‘beheersbaar’ te houden.

Toen ze in 2012 begon bij het Landelijk Parket, verbaasde ze zich erover dat ‘het leek alsof niemand echt door had hoe groot het probleem’ is. Inmiddels zijn de drugsindustrie en de ondermijnende effecten ervan zo groot, dat dit beeld volgens haar aan het kantelen is. ‘Er moesten wel heel veel kwartjes voor vallen.’

Die kanteling wordt mede veroorzaakt door het stijgend aantal drugsdumpingen, zegt ze. Zo kwamen vorig jaar giftige dampen vrij in een Eindhovense woonwijk nadat een auto met drugsafval in brand was gezet. Daardoor moesten bewoners tijdelijk worden geëvacueerd. De dag ervoor was in dezelfde straat drugsafval uit een andere bus het riool in gelekt: de schade werd geraamd op tienduizenden euro’s. Keeris: ‘En in Kaatsheuvel werden in 2017 doden aangetroffen in een lab. Dat soort incidenten bij elkaar opgeteld, maken dat mensen denken: het moet nu wel een keer klaar zijn.’

‘De dumper is de stumper’

De top van de synthetische-drugs­criminelen zul je in labs nooit meer aantreffen, zegt de drugsexpert van de politie in Brabant. ‘Ook niet hun dna of vingerafdrukken. Dat werk hebben ze echt achter zich gelaten.’ Het werken in een lab of het dumpen van drugsafval is voor de uitvoerders, die het minst betaald krijgen en de meeste kans lopen om gepakt te worden. ‘De dumper is de stumper, horen we niet voor niets.’

Hoeveel ze precies betaald krijgen is onbekend. De bedragen die de politie hoort, variëren van een paar honderd euro tot duizend euro voor het dumpen van afval. Het mengen van de chemicaliën kan enkele duizenden euro’s opleveren. Teun: ‘Het zijn soms de sukkeltjes uit de vriendengroep die daarvoor worden gevraagd, mensen van wie ze weten dat ze geld nodig hebben.’

Nederland is een narcostaat, waarschuwde de politie. De komende tijd onderzoekt de Volkskrant de drugsindustrie. We begonnen de serie met de gebruiker. 

In zijn strijd tegen drugscriminaliteit wil minister Grapperhaus (Justitie en Veiligheid) ‘kritisch kijken’ naar festivals waar veelvuldig wordt gebruikt. Eerder pleitte hij ook al voor strengere drugscontroles voor festivalgangers. Is dit de oplossing? Een rondgang langs betrokkenen.

In juni deed de politie in Rotterdam een recordvondst van 2.500 kilo methamfetamine. Zo’n enorme hoeveelheid is niet eerder in Europa aangetroffen. Zit hier een Mexicaans drugskartel achter?

Een frituurpan, een babybox, kaarsen: in de gekste voorwerpen treffen douaniers tegenwoordig xtc aan. Door de opkomst van het darkweb voelen buitenlandse kopers zich vrij om in Nederland te bestellen.

‘Gedogen harddrugs is geen oplossing voor veiligheid’, stelde Ferdinand Grapperhaus, minister van Justitie en Veiligheid, in een ingezonden stuk in de Volkskrant.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden