Het nieuwe Volkspaleis

Ontlezing en digitalisering zouden de vijanden moeten zijn van de bieb. Waarom verrijzen dan overal ter wereld de prachtigste bibliotheken?

De openbare bibliotheek, komt u er nog? Dikke kans dat u nu aan een wat bedrukte gelegenheid denkt, waar het naar volksverheffing rook. Het stond er vol met - ja, wat anders - boeken, ordelijk in het gelid, ingedeeld op genre per kast en op alfabet. Een boerderijtje met een boompje op een rugsticker betekende streekroman. Een pistool: dit wordt spannend! Die bieb was niet meer dan een uitleenbalie met flink veel bergruimte eromheen. Je kwam er wat halen en weg was je.


Hoe anders is het nu. De moderne bibliotheek heeft zich ontpopt tot een 'inspirerende ontmoetingsplek'. Een culturele hotspot. Een buitenkans voor uitdagende architectuur. Een plek waar je gerust de halve dag kunt doorbrengen en mag worden gezien.


Op het programma staan foto-exposities, voorleessessies voor peuters, debatavonden of hiphopworkshops. Boeken lenen? Geen zorg, het kan nog steeds. Al loopt de belangstelling iets terug, boeken blijven de core business.


In dat opzicht is er niet veel veranderd, behalve dan dat het uitleensysteem is geautomatiseerd, met zelfservice, inleverautomaten, lopende band en wat al niet meer. Daaromheen heeft zich een stille revolutie voltrokken met een nieuw type bibliotheek als resultaat. En die nieuwe bibliotheek bevalt zo goed, dat elke provinciestad er eentje wil. Een bibliotheek met allure, waarmee de stad voor de dag kan komen en de blits maakt.


Die trend kent geen grenzen. Seattle zette in 2004 de toon met de Seattle Central Library, het elf verdiepingen tellende gevaarte van glas en staal, ontworpen door het architectenbureau OMA van Rem Koolhaas. Het gold meteen als een standaard voor 'de bibliotheek van de toekomst'.


In september ging de Library of Birmingham open, ontworpen door 'onze' Francine Houben van Mecanoo. Het is een van de grootste bibliotheken van Europa. Kosten volgens de BBC: 189 miljoen pond (228 miljoen euro). Bibliotheekmensen aller landen gaan nu op bedevaart naar Birmingham om zich te laten inspireren.


Best vreemd eigenlijk: de nieuwe bibliotheken verrijzen terwijl het wijkfiliaal en de bibliobus dreigen om te vallen. Nog vreemder: ook het papieren boek heeft zijn beste tijd gehad.


Zoiets verzin je niet: tegen de tijdgeest van digitalisering en ontlezing in schieten bibliotheken als paddenstoelen uit de grond. Wat zegt u? Juist dankzij de tijdgeest? Zeker, klopt ook. Daar hebben we iets te pakken: een paradox. Op de fundamenten van al die bouwplaatsen broeit vanzelfsprekend de vraag: hoe kan de stoffelijke bibliotheek overleven in het vluchtige internettijdperk?


Typisch Nederlands is het winkelconcept als antwoord. Kijk naar HEMA en IKEA, zei consultant Hanneke Kunst. De bibliotheek is weliswaar geen puur commerciële organisatie, maar wat klantgerichter zou best mogen. Lange tijd liet de bieb zich weinig gelegen liggen aan de 'beleveniseconomie'. Dus werd een retailmodel ontwikkeld, eerst bij wijze van proef in Almere (2004), daarna in Overijssel en Gelderland. Dat begint bij een fris interieur en vakkundig etaleren: frontaal en op ooghoogte s.v.p. Mensen shoppen graag, is het idee. En ze willen worden verleid.


Met retail alleen red je het niet, zeggen de wat filosofischer ingestelde types in de bibliotheekwereld. Zij wijzen liever op 'de sociale behoeften in de anonieme informatiemaatschappij'. Waar kerk en buurthuis weinig meer om het lijf hebben, kan de bibliotheek een plaats zijn waar je even binnenloopt tussen de bedrijven door. Niet voor niets noemde Houben haar creatie in Birmingham een 'volkspaleis'. Ze vindt bibliotheken 'de belangrijkste openbare gebouwen van het moment, zoals kathedralen dat vroeger waren'.


Tilburg vlast op de Bibliotheek van de Toekomst (werktitel) die in de Locomotiefhal in de Spoorzone zou moeten komen. Ook Groningen heeft serieuze plannen. In Utrecht staat het sein bijna op veilig. Gouda is met de Chocoladefabriek, een verzamelgebouw in een voormalige chocoladefabriek inclusief bibliotheek, al aardig op stoom. En in Amersfoort gaat komend voorjaar het prestigieuze Eemhuis open, mét Bibliotheek Eemland. Ontwerp: Neutelings Riedijk Architecten. Het kan niet anders of het indrukwekkende cultuurcentrum - kenmerk: aluminium gevelbekleding met bolvormige uitstulpingen - wordt een aanwinst en een trekpleister voor de stad.


Tot zover de grote lijnen en de opdoemende horizon. Loop nu voor de aardigheid eens mee naar binnen bij De Nieuwe Bibliotheek, open sinds maart 2010. De naam past goed bij de nieuwe stad waarin zij staat, Almere. Een ijkpunt, midden in het centrum.


Die naam zegt : we pakken het hier anders aan dan we vroeger deden en belooft in één adem door er alles aan te doen om bij de tijd te blijven. Niet voor niets prijkt De Nieuwe Bibliotheek als een merknaam in grote letters op de glazen gevel. Daarachter doemen de roltrappen op naar de entree op de eerste etage. Aan de pleinkant steken de bovenste verdiepingen zelfbewust uit boven het glas op straatniveau. Dit gebouw, ontworpen door Meyer en Van Schooten Architecten, steekt uitnodigend zijn nek uit.


Kom verder nu. De roltrap op en naar binnen. Daar staat meteen rechts een piano voor algemeen gebruik. Een innemend duo, twintigers zo te zien, waagt zich aan de klassieker Knockin' on Heaven's door. De zangeres heeft een dijk van een stem. Haar begeleider, ook al zo'n hip type, gaat op in zijn spel. Niemand die er veel aandacht aan besteedt.


Links bevindt zich een wand met serviceloketten: 'Betalen', 'Gereserveerd' en 'Inleveren'. Daarnaast een grote, ronde informatiebalie. Wat meteen opvalt in de hal, is het gevoel van ruimtelijkheid en de prettige inrichting met veel zwart en wit, ronde vormen en afgescheiden zitjes, die worden gemarkeerd door cirkelvormige vloerkleden met opvallende fotoprints.


Verderop neemt een zeskoppige familie, Indiaas zo te zien, met mobiele telefoons uitgebreid foto's van elkaar. Op een bank kijken wat jongens, een beetje onderuitgezakt, het rustig aan. Gebogen boekenkasten zijn aan de bovenkant voorzien van een grafische voorstelling van spanningsmasten, wit op blauw. 'Hoogspanning' staat er, en ter verklaring: 'spannende romans'. Er zijn ook boeken ja; meer dan genoeg.


Alsof je in een reclamefolder bent beland: fijne sfeer, verzorgde ambiance, allemaal toffe mensen. Ook de jongens die op de bovenste etage scharrelen om het eiland met Playstations en X-boxen, zijn in hun nopjes. Ze wachten totdat iemand de spelapparaten van het slot haalt.


Feizal (groep 7) komt hier graag uit school gamen, zegt hij. Meer dan eens per week. Terwijl hij zijn bibliotheekpas tevoorschijn haalt en zijn jongere broertje in de gaten houdt, legt hij geduldig uit hoe het systeem werkt.


Om de rondleiding af te maken: De Nieuwe Bibliotheek heeft voorts een ruim bemeten filmzaal, een dito café met tijdschriften, een binnentuin en een keur aan vergaderzalen en werkplekken. Vandaag, een zaterdag, zijn die matig bezet. Doorgaans is het dringen, aldus directeur Chris Wiersma. En zozeer dat hij zint op uitbreiding, terwijl hij drie jaar geleden bij de opening dacht: die studieplekken, waar zijn die allemaal goed voor? De verdubbeling van het bezoekersaantal (nu: 900 duizend per jaar) komt vooral voor rekening van scholieren, studenten en zzp'ers die komen studeren en werken, zegt hij. 'Dat kunnen ze net zo goed thuis doen, maar hier komen ze elkaar tegen. Ontmoeting is belangrijk.'


Je zou ook een impressie kunnen optekenen in Hengelo, Amsterdam, Spijkenisse, Assen of Arnhem - stuk voor stuk hebben ze de laatste jaren een nieuwe bieb gekregen. Wel zijn de lokale verschillen groot, afhankelijk van het tijdstip van bezoek (veel pensionado's 's ochtends aan de leestafel in Hengelo), de schaal en ambitie van een gemeente (vanzelfsprekend heeft Amsterdam de grootste), de aard van de architectuur (in Spijkenisse staat de uitzonderlijke Boekenberg van MVRDV) en de opzet en de functie van het gebouw (Bibliotheek Arnhem is de hoofdbewoner van Rozet - ook van Neutelings Riedijk).


Hamvraag is nu of die nieuwe bibliotheken toekomst hebben. Het valt niet mee daarover iets zinnigs te zeggen. Als je alleen al bedenkt hoe razendsnel iPod, iPhone en iPad elkaar zijn opgevolgd. De bibliotheek van de toekomst moet het hoofd bieden aan de informatiedragers van de toekomst. En het is nu al lastig, om allerlei redenen, om het aanbod e-books op peil te krijgen.


De techneuten zeggen: in de combinatie van het fysieke boek en de digitale mogelijkheden (apps!) valt de winst te behalen. Tegelijkertijd is er een blijmoedig soort doe-het-zelfelan waarneembaar. Dat leidt, en niet alleen in dorpse omgevingen, tot pop-up- en huiskamerbibliotheken. Zo is onlangs in Den Bosch de zusterkapel op het GZG-terrein gekraakt. Door de directeur van de stadsbibliotheek zelf, met zijn voltallige personeel. De bedoeling is dat ook daar een nieuw cultuurgebouw verrijst, met bibliotheek. Daarop vooruitlopend proberen ze met een 'experimentele dependance' alvast ter plekke uit te vinden hoe de Bosschenaar dat voor zich ziet: zo'n huiskamer van de stad.


Hoezo saai? De directeur van 'Almere' zei het al: 'Sinds de uitvinding van de boekdrukkunst is de bibliotheek nog nooit zo interessant geweest.'


Extra: E-book

Het aantal titels dat je als e-book via de bibliotheek kunt lenen, is nog beperkt. Stichting Bibliotheek.nl (BNL) is verantwoordelijk voor het opbouwen van de 'digitale bibliotheek' van Nederland. Dat is om meer redenen een tijdrovende klus. Een e-book is juridisch gezien een dienst, geen boek. Dat betekent dat het uitlenen van e-books niet onder de uitzondering op de Auteurswet valt. BNL moet met individuele uitgevers afspraken maken. Vooral het aanbod van nieuwe titels ligt moeilijk. Een handvol bestsellers en klassiekers is direct online te lezen of te downloaden. In januari 2014 komen er vijfduizend nieuwe titels bij. Daarnaast zijn er apps, zoals de eBooks eregalerij-app, een aanbod van klassiekers voorzien van extra informatie en beeldmateriaal. VakantieBieb maakt, ook voor niet leden (eenmalig registreren), in vakanties een extra aantal titels tijdelijk toegankelijk.


Extra: RETAIL

Bibliotheek Almere was in 2004 de eerste die begon te werken met het 'winkelconcept'. Ofschoon bibliotheken op de eerste plaats een publieke functie hebben, 'verkopen' ze wel degelijk goederen en diensten aan klanten, is de gedachte. Door de jaren heen werd met overheidssteun een pasklaar model ontwikkeld, compleet met displays en kleurenpalet, marketingtips en een beheerbureau (debibliotheekformule.nl). Het boekenmagazijn van weleer, ingedeeld op genre en alfabet, veranderde daarmee in een bonte 'winkelomgeving'.


Voor de bewegwijzering zijn drie werelden bedacht: thema's die corresponderen met de belangstelling van drie types hoofdgebruikers. 'Literatuur en cultuur' is de wereld van de Opzij-lezeres. 'Liefde en leven' is de categorie Libelle en Margriet. En 'Spannend en actief' is het restsegment: thrillers en meer op mannen gericht. De indeling kwam tot stand na de constatering dat 80 procent van de volwassen abonnementhouders vrouw is. Vanuit het buitenland is veel belangstelling voor de nieuwe bibliotheken. Vooral Duitsers en Scandinaviërs steken hier hun licht op. De Nederlandse bibliotheken worden gerund door 170 organisaties.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden