'Het nieuwe Midden-Oosten: politieke islam, toenemende vijandigheid en desintegratie'

De nieuwe orde in het Midden-Oosten wordt gekenmerkt door islamisering, vijandigheid tussen soenna en sjia, en desintegratie, schrijft arabist Martin Janssen.

Een demonstratie tegen de Syrische president Bashar al-Assad in Homs, 31 januari. Beeld reuters

Op 25 januari herdachten de Egyptenaren met gemengde gevoelens het begin van hun revolutie precies een jaar eerder. Het optimisme van weleer leek te hebben plaatsgemaakt voor somberheid, niet het minst door de snel achteruit hollende economie als gevolg van het wegblijven van toeristen en buitenlandse investeringen. Ondertussen is in het nieuw gekozen Egyptische parlement de stoelendans al in alle hevigheid losgebarsten.

Verder oostwaarts, waar volgens de consensus de revoluties nog niet 'geslaagd' zijn, is het beeld nog grimmiger. Van Syrië tot Jemen bedekken kruitdampen de hemel en de voortdurende onrust in Jordanië en Bahrein lijkt te suggereren dat ook in de Arabische monarchieën tronen niet langer onaantastbaar zijn. We beleven momenteel de definitieve ondergang van de neokoloniale wereldorde in het Midden-Oosten. Dat zal een nieuwe periode inluiden in de Arabische regio met drie belangrijke gevolgen. De contouren van de eerste twee zijn al zichtbaar terwijl het derde gevolg op lange termijn waarschijnlijk is - zoals het voorbeeld van Irak illustreert.

Het eerste gevolg is de islamisering en het officiële afscheid van het voorheen in elk geval met de mond beleden secularisme. Het Ottomaanse Rijk werd in de 19de eeuw onder druk van de Europese mogendheden vooral in de juridische sfeer gedwongen tot moderniseringen die zowel door de clerus als een groot gedeelte van de bevolking werden afgewezen. Dit proces werd bestendigd tijdens de daaropvolgende Europese mandaatsperiode toen de westers georiënteerde elites werden opgeleid die na de onafhankelijkheid hun nieuwe staten gingen besturen. Zij wilden deze staten moderniseren maar botsten net als eerder de sultan op het probleem dat hun ideeën door hun onderdanen vaak werden ervaren als wezensvreemd aan de eigen cultuur.

Van Atatürk in Turkije tot de zuidelijke Baathregimes moesten een concept als het officiële secularisme van de staat daarom met soms harde hand afdwingen. Seculier denkende liberalen vormden toen - net als nu - een kleine minderheid. In de ogen van veel burgers stond deze politiek gelijk aan het onderdrukken van de islam, maar er waren nog geen vrije verkiezingen waarin de meerderheid de ideeën van de minderheid naar de prullenmand kon verwijzen.

Het verklaart waarom vooral islamitische partijen zich de afgelopen decennia ontwikkelden tot de vurigste aanhangers van vrije verkiezingen: ze wisten dat deze hen aan de macht zouden brengen. Deze denkwijze werd jaren geleden treffend verwoord door de Turkse premier Erdogan, toen hij zei dat 'democratie is als een trein - je springt ervan af wanneer je je doel bereikt hebt'. En dat doel is heel eenvoudig de staatsmacht.

Sektarische vlammen

Deze heropleving van de islam is echter ook een terugkeer naar problemen binnen de islam die wezenlijk nooit zijn opgelost. Daarvan is de 1.300 jaar oude rivaliteit tussen sjiieten en soennieten het ernstigste. Irak is een voorbeeld van een land waar deze strijd eeuwenlang werd uitgevochten en waar na 2003 de sektarische vlammen weer hoog oplaaiden. De Amerikaanse militaire aanwezigheid wist dit vuur niet te blussen maar slechts onder controle te houden. Na het recente vertrek van de laatste Amerikaanse soldaat lijkt Irak opnieuw af te stevenen op een totale burgeroorlog tussen soennieten en sjiieten.

De situatie is nu echter veel gevaarlijker dan in 2003 omdat als gevolg van de Arabische Lente het sektarische vuur overal om zich heen grijpt. De Iraakse sjiieten zijn woedend over het neerslaan van sjiietische demonstraties in Bahrein en de provincie al-Hasa in Saoedie-Arabië, terwijl de Iraakse soennieten worden aangemoedigd door de ontwikkelingen in Syrië, die steeds meer het karakter krijgen van een burgeroorlog tussen soennieten en de alawitische minderheid die sterk met Iran wordt geïdentificeerd. Hierdoor staat ook het toch al broze politieke evenwicht tussen soennieten en sjiieten in Libanon op scherp.

Het is een strijd om de macht in het nieuwe Midden-Oosten. Daarbij stellen sommige critici dat theologische geschillen worden misbruikt om politieke conflicten te camoufleren. Maar men zou met evenveel recht het tegenovergestelde kunnen verdedigen. In een wereldbeeld waarin religie en politiek nauw met elkaar zijn verweven, lijkt deze vraag trouwens weinig relevant.

Deze strijd tussen de soennitische en sjiietische variant van de islam, die zich nu pas in de eerste fase bevindt, kan zich in de toekomst vertalen in de desintegratie van staten. Drie soennitische provincies in Irak hebben al aangekondigd grotere autonomie na te streven naar het voorbeeld van het semi-onafhankelijke Iraaks Koerdistan. Dat zou de prelude kunnen vormen voor de uiteindelijke opdeling van Irak in drie staten langs religieus-etnische lijnen.

Ineenstorting
Ook Jemen staat aan de rand van een totale ineenstorting en opbreking van de staat, terwijl een dergelijk scenario volstrekt niet kan worden uitgesloten voor Syrië. Sommige Arabische intellectuelen zien hierin slechts de voortzetting van een trend die in 2007 begon met de Palestijnse tweedeling, die vorig jaar werd gevolgd door de scheiding tussen noordelijk en zuidelijk Soedan.

De geografische eenheid van een staat kan men zonodig verdedigen met militaire middelen, maar het eenheidsgevoel van een samenleving is een ander verhaal. Nog is Irak een eenheidsstaat, maar in steden als Bagdad zijn midden in wijken betonnen muren opgericht die het soennitische gedeelte afscheiden van het sjiietische deel. Het geeft beide groepen een gevoel van veiligheid, omdat men elkaar in het beste geval vreest en in het ergste geval haat. Deze kantonisering van de samenleving lijkt op een scheiding van tafel en bed als eerste opstap naar een definitief vaarwel.

In Syrië is dit beeld al de dagelijkse realiteit geworden in een stad als Homs, waar de belangrijkste taak van het leger is het fysiek uiteenhouden van verschillende bevolkingsgroepen die elkaar letterlijk naar het leven staan.

In het relatief veilige Damascus heb ik zelf ondervonden hoe dit in zijn werk gaat. Jarenlange vrienden met een verschillende religieuze achtergrond willen plotseling het risico vermijden dat ze elkaar bij mij thuis per toeval ontmoeten. Ze hebben mij allen afzonderlijk verzocht om hen bij de telefonische aankondiging van een bezoek te verwittigen dat 'de ánder' er reeds is, omdat die niet langer wordt beschouwd als een landgenoot maar als een lid van het vijandige kamp. Een mentale segregatie die het ontrafelen van een samenleving weerspiegelt; sluimerende afkeer is opeens verworden tot openlijke haat.

Westerse regeringsleiders werden vorig jaar volkomen verrast door de Arabische revoltes en worstelen een jaar na dato nog met de inschatting van de geopolitieke gevolgen. Hierbij bestaat de neiging altijd het meest rooskleurige plaatje te volgen door in eerste instantie te zeggen dat islamitische partijen bij vrije verkiezingen hooguit 20 procent van de stemmen zullen verwerven om vervolgens, bij gebleken onjuistheid hiervan, te beweren dat de politieke verantwoordelijkheid deze islamisten vanzelf gematigd zal maken.

Een oude, thans verguisde orde is vergaan, maar deze garandeerde in het Midden-Oosten wel een bepaalde stabiliteit - al was het vaak met de harde hand. De nieuwe orde zal gekenmerkt worden door drie factoren: politieke islam, toenemende vijandigheid tussen soenna en sjia, en het gevaar van de desintegratie van eenheidsstaten.

Van Tunesië tot Jemen hebben ontelbare jongeren hun hunkering naar een meer menswaardige toekomst betaald met hun bloed. De toekomst zal uitwijzen of het deze prijs waard was.

Martin Janssen is arabist. Hij woont in Damascus.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.