Het nieuwe formatiemodel: de Kamer formeert en de koning hoort het wel

Hoe de koning op de achtergrond toch op de hoogte bleef

Donderdag staat koning Willem-Alexander op het bordes met de zestien ministers van Rutte III. Hij bleef onzichtbaar in de formatie, maar ontving achter de schermen ruimhartig informatie. De Kamer lijkt het nieuwe formatiemodel te hebben gevonden.

Koning Willem-Alexander ontvangt formateur Mark Rutte op Paleis Noordeinde. Foto anp

In de kabinetsformatie van voorjaar 1963 speelden Louis Beel, vicepresident van de Raad van State, en koningin Juliana onder een hoedje. Niet KVP-fractievoorzitter Wim de Kort moest formateur en premier worden, maar oud-minister Victor Marijnen. Zo geschiedde. De Korts opmerking: 'Majesteit, u vergeet dat ik al twaalf jaar in de politiek zit', counterde de koningin met: 'De Oranjes vier eeuwen.'

Deze anekdote uit de vorig jaar verschenen Juliana-biografie van Jolande Withuis is een van de vele voorbeelden van Oranje-invloed op de formatie buiten de partijen om.

Al in 1971, met een motie van KVP-Kamerlid Eric Kolfschoten, probeerde de Kamer de kabinetsformatie zelf ter hand te nemen. Het bleek een eenmalige poging, door aanhoudende onenigheid tussen de partijen. Dat veranderde pas in 2012, nadat de formatie in 2010 van Rutte I (met gedoogsteun van de PVV) rommelig was verlopen. Op initiatief van toenmalig D66-Kamerlid Gerard Schouw werd het Reglement van Orde van de Tweede Kamer zodanig aangepast dat sindsdien de Kamer de (in)formateurs aanwijst. Het staatshoofd wordt louter op de hoogte gehouden.

'In 2012 waren er nog twee bezwaren tegen deze verandering', zegt Schouw. Die leefden vooral aan de rechterzijde van de Kamer, bij een minderheid van VVD, CDA, ChristenUnie en SGP. 'Het eerste bezwaar was dat de politiek er zelf nooit uit zou komen. En het tweede dat een nieuwe Kamer het Reglement van Orde zo weer zou kunnen terugdraaien. Ik stel nu vast dat de politiek er wel uitkomt en dat van de huidige generatie politici niemand het nog anders zou willen.'

De eerste formatie zonder koning(in) was een snelle: VVD en PvdA vormden in 54 dagen het kabinet Rutte II. Sceptici meenden dat dat kwam door de verkiezingsuitslag. VVD en PvdA waren veruit de grootste partijen en hadden samen een meerderheid in de Tweede Kamer. Bovendien was het door de economische crisis onverantwoord om lang te talmen.

'Criticasters zeiden dat de formatie van 2012 lukte dankzij de omstandigheden', aldus Schouw. 'De recente formatie heeft aangetoond dat ook met een complexe verkiezingsuitslag de Kamer erin slaagt tot een coalitie te komen. De winst is dat het nu een puur politiek proces is, waarbij het staatshoofd wordt ontlast van netelige kwesties die hem in opspraak kunnen brengen.'

Tekst gaat verder onder de foto.

54 dagen duurde de eerste formatie zonder koning(in). De totstandkoming van kabinet Rutte II was ook een van de snelste.

Toenmalig informateurs Henk Kamp (VVD) en Wouter Bos (PvdA) in 2012. Foto anp

Beleefdheidsbezoek

Maar in 2012 ging er wel iets mis. Toenmalig Kamervoorzitter Anouchka van Miltenburg liet na een bezoek aan paleis Noordeinde in een persbericht weten dat ook de informateurs Henk Kamp (VVD) en Wouter Bos (PvdA) de koningin zouden bijpraten. Dat leidde tot wrevel want de fractieleiders wisten van niets. Crisisberaad leidde tot de afspraak dat voortaan niets buiten hen om bedisseld zou worden en dat het bezoek aan Beatrix een 'beleefdheidsbezoek' moest zijn.

Toch kierde daar de nieuwe manier van formeren. Want volgens de Grondwet vormen de ministers samen met de koning de regering en heeft de koning dus recht op een informatiepositie. Ook eindigt de formatie vandaag met de ambtsaanvaarding van de nieuwe bewindslieden 'ten overstaan van de koning', aldus de Grondwet.

Een evaluatiecommissie onder leiding van de Nijmeegse hoogleraar staatsrecht Paul Bovend'Eert deed eind 2014 de aanbeveling 'om bij een volgende kabinetsformatie de Koning regelmatig nauwkeuriger te informeren omtrent het formatieverloop'.

Begin dit jaar bleek in de Volkskrant dat de voorzitter van de Eerste Kamer en de vicepresident van de Raad van State, beiden adviseurs van het staatshoofd, al voor de verkiezingen een aantal vaste informatiemomenten hadden willen prikken. Maar Tweede Kamervoorzitter Khadija Arib weigerde zich op voorhand ergens op vast te leggen.

VVD-leider Mark Rutte, geen voorstander van het wegstrepen van de koning, kwam aan het begin van de formatie met een compromis. In de breed gedragen en mede door D66 ondertekende motie die Edith Schippers aanwees als eerste informateur, nam hij de zin op dat 'de voorzitter en de Koning met een zekere regelmaat worden geïnformeerd over de voortgang van de gesprekken met betrekking tot de informatie'.

Naar nu blijkt, is de informatievoorziening aan de koning inderdaad ruimhartig verlopen. Op zeker zeventien momenten (zie tijdlijn) is hij door ofwel de Kamervoorzitter, ofwel de informateur bijgepraat. Bovend'Eert nu: 'Ik denk dat het proces onder leiding van de Kamervoorzitter zich nu bewezen heeft. Het was deze keer niet eenvoudig, gelet op de partijversplintering. Alle denkbare combinaties moesten worden onderzocht. De vorming van deze coalitie is een grote, maar zorgvuldige wegstreepoperatie geweest.'

De tweede formatie zonder bemoeienis van het staatshoofd was met 225 dagen wel meteen de langste uit de parlementaire geschiedenis. D66-leider Alexander Pechtold vreesde daarom even een terugval. 'Nostalgische oud-informateurs begonnen zich in de pers te roeren', aldus Pechtold in het debat over het regeerakkoord. Tijdens de impasse voor de zomer noemde oud-informateur en minister van Staat Frits Korthals Altes in het AD de gang van zaken zelfs 'onordelijk'.

'Dat was geen goed oordeel', zegt Bovend'Eert. 'De politieke situatie was ingewikkeld, niet het proces. Je miskent het verleden als je denkt dat alleen de koning vaart kan maken. Dat is een 19de-eeuwse reflex. Het is nu twee keer goed gegaan, dat biedt perspectief voor de toekomst.'


Hoe de koning op de hoogte bleef

Tot vandaag was de koning nagenoeg onzichtbaar in de kabinetsformatie, precies zoals de Tweede Kamer het sinds 2012 wil. Toch is Willem-Alexander achter de schermen ten minste 17 keer op de hoogte gebracht van de ontwikkelingen.

16 maart 2017
Kamervoorzitter Khadija Arib informeert de koning over het aanwijzen door de fractievoorzitters van Edith Schippers als verkenner.

28 maart
Arib informeert de koning op paleis Noordeinde over het Kamerdebat, eerder die dag, waarin Schippers is aangewezen als informateur.

29 maart
De koning spreekt op Noordeinde met zijn vaste adviseurs Ankie Broekers-Knol, voorzitter Eerste Kamer, en Piet Hein Donner, vicepresident Raad van State.

6 april
De koning ontvangt Schippers op De Eikenhorst, na 'een volle week' gesprekken tussen VVD, CDA, D66 en GroenLinks.

15 mei
De koning 'krijgt mededeling' van Schippers dat de besprekingen tussen de vier onderhandelende partijen zijn beëindigd.

16 mei
Schippers spreekt met de koning over haar eindverslag.

17 mei
Arib informeert de koning op De Eikenhorst over het Kamerdebat waarin Schippers opnieuw tot informateur is benoemd.

Tekst gaat verder onder de foto.

Informateur Tjeenk Willink arriveert op de fiets op het Binnenhof. Foto anp

29 mei
Schippers 'deelt de koning mee' dat zij (na mislukking overleg VVD, CDA, D66 en CU) de Kamer adviseert minister van staat Herman Tjeenk Willink als informateur aan te wijzen.

30 mei
Arib informeert de koning dat in een Kamerdebat Tjeenk Willink tot informateur is benoemd.

2 juni

Tjeenk Willink 'stelt koning op de hoogte' van de voortgang van de gesprekken in de kabinetsformatie.

12 juni
Tjeenk Willink 'stelt koning op de hoogte' dat een tweede poging met VVD, CDA, D66 en GroenLinks is mislukt.

27 juni
Tjeenk Willink praat op paleis Noordeinde de koning bij over de kabinetsformatie, waarin de CU weer is aangeschoven.

3 juli
Arib informeert de koning op De Eikenhorst dat de Kamer op 28 juni Gerrit Zalm heeft aangewezen als nieuwe informateur.

12 juli
Zalm 'stelt koning op de hoogte' van voortgang in de kabinets formatie.

20 juli
Zalm 'stelt koning op de hoogte' van de kabinetsformatie.

4 september
Koning ontvangt Zalm op De Eikenhorst, om bij te praten over de kabinetsformatie.

6 oktober
Zalm 'stelt koning op de hoogte' van ontwikkelingen in de kabinetsformatie.

Tekst gaat verder onder de foto.

Arib informeert de koning over de afronding van de informatiefase en het aanwijzen door de Kamer van Rutte als formateur. Foto anp

13 oktober
Arib informeert de koning op De Eikenhorst over de afronding van de informatiefase en het aanwijzen door de Kamer van Mark Rutte als formateur.

26 oktober
Beëdiging van de ministers en staatssecretarissen op paleis Noordeinde ten overstaan van de koning.

25 oktober
Koning ontvangt Rutte op paleis Noordeinde over afronding formatiefase. Arib informeert koning per brief over debat over regeringsverklaring volgende week.


Het laatste nieuws over het nieuwe kabinet

Gepaste kleding en positie: de haken en ogen aan de bordesfoto
Vandaag staat Rutte III op het bordes met Willem-Alexander. Wie staat waar, wat mag wel, en wat niet? (+) Breng de koning niet in verlegenheid door in opzichtige kleding naast hem te staan. En: ken je plaats.

Wie is de baas?
Op vragen van de Eerste Kamer maakte de nieuwe bewindsliedenploeg woensdag duidelijk dat de vier ministers zonder portefeuille de eindverantwoordelijkheid voor hun ministerie overlaten aan de andere ministers op hun departement.

Dit is de enige bewindspersoon van Rutte III zonder politieke ervaring
Bankier Menno Snel (46) werd pas anderhalve week geleden door D66 gevraagd om de Belastingdienst onder zijn hoede te nemen. Hij zei ja, maar moest nog wel even lid worden van de partij.

Wat staat er eigenlijk in het regeerakkoord?
Na een historisch lange formatie is het kabinet Rutte III er eindelijk. Wij gidsen je door het regeerakkoord. Hoe wordt het geld verdeeld? Wat hebben de partijen binnengesleept? En op welke punten gaat de coalitie het moeilijk krijgen?

Meer over