Het Nederlandse leger piept en kraakt, ook met een vertrek van Hennis is Defensie nog niet gered

Minister Hennis van Defensie verdedigt zich dinsdag in de Tweede Kamer tegen de harde kritiek van de Onderzoeksraad voor Veiligheid: de wil om een missie door te laten gaan ging stelselmatig boven de veiligheid van het personeel. Het politieke oordeel van de Kamer zal hard zijn, maar niet zonder zelfverwijten.

Minister van Defensie Jeanine Hennis tijdens een tweedaags bezoek aan de Nederlandse militairen in Mali in aanloop naar de feestdagen. Beeld ANP

Het Nederlandse leger piept en kraakt...

Wezenlijke vragen die nog pijnlijker dan voorheen op het kabinet én de Kamer afkomen zijn: is het fatale granaatongeluk in Mali het symbool van de afgebladderde staat van de krijgsmacht en de gebrekkige politieke wil om daar iets aan te doen? En: is het nog wel verantwoord om onder deze omstandigheden op missie te gaan?

Tjibbe Joustra, voorzitter van de Onderzoeksraad voor Veiligheid, nam vorige week een voorschot op het antwoord. Hij denkt van niet. Door de uitzenddruk in de afgelopen jaren 'zijn de grenzen van veilig werken opgezocht', aldus Joustra in zijn onderzoeksrapport. Als in de toekomst een militaire missie wordt overwogen is het 'noodzakelijk dat het ministerie van Defensie een stevige en kritische houding aanneemt ten opzichte van de risico's'. Dat is nu dus nog niet het geval, is de harde conclusie van Joustra.

Dat borduurt naadloos voort op de vaststelling van de Algemene Rekenkamer, vorig jaar, dat Defensie piept en kraakt onder de bezuinigingslast. Missies in Irak en Mali werden al fors ingekrompen vanwege een gebrek aan onderhoudspersoneel en geschikt materieel. Ook het vermogen om het eigen grondgebied te verdedigen is in gevaar.

... onder aanhoudende bezuinigingen...

De volgende vraag is dan wiens schuld dat is. En daarbij gaat bijna niemand in de Tweede Kamer vrijuit. Alle politieke partijen die jarenlang hebben meebezuinigd op de krijgsmacht zullen zichzelf dinsdag in de spiegel tegenkomen als ze Hennis verwijten maken. VVD, CDA, PvdA en Geert Wilders' PVV - sinds het kabinet Rutte I zijn alleen al deze partijen verantwoordelijk voor meer dan 1 miljard euro korting op Defensie. Tegelijkertijd bleven de kabinetten-Rutte I en II wel aansturen op nieuwe missies. In het geval van Mali was het zeker niet Hennis, maar vooral coalitiepartner PvdA die dit jaar nog aandrong op verlenging - alle personele en materiële problemen ten spijt.

Jarenlang waren de klachten daarover nog tamelijk theoretisch van aard. Het waren vooral de militaire vakbonden die waarschuwden dat de organisatie onder de voortdurende sanering dreigde te bezwijken. Maar recentelijk werden de gevolgen pijnlijk zichtbaar voor iedereen. Niet alleen bij Kevin Roggeveld (24) en Henry Hoving (29) ging het namelijk mis, toen zij in Mali omkwamen door een voortijdig ontploffende mortiergranaat.

In maart 2016 kwam commando-instructeur Sander Klap (35) om het leven op een ongeschikte en niet-gekeurde Defensie-schietbaan in Ossendrecht, zonder de juiste begeleiding. In 2015 sneuvelden René Zeetsen (30) en luitenant Ernst Mollinger (26) toen hun Apache-helikopter in Mali neerstortte door een technisch mankement. Over de Hercules-transportvliegtuigen in Eindhoven verscheen in 2014 al een uiterst kritisch rapport van de Onderzoeksraad voor Veiligheid.

Tekst gaat verder onder de afbeelding.

Minister van Defensie Jeanine Hennis-Plasschaert tijdens een bezoek aan de Nederlandse Long Range Reconnaissance Patrol Task Group in Mali. Beeld ANP

... die nu leiden tot een noodtoestand...

Hoewel dat bewustzijn over de noodtoestand inmiddels wel is neergedaald over het Binnenhof, leidde dat nog niet tot een substantieel reddingsplan. Defensie bleef jarenlang de favoriete bezuinigingspost. Zelfs nadat toenmalig minister Hillen en de commandant der strijdkrachten in 2012 waarschuwden dat er echt niets meer af kon, ging het snijden door. De SP boekte nog eens 1,5 miljard in in het verkiezingsprogramma, PvdA en GroenLinks 1 miljard. Maar ook partijen als D66 en de PVV vonden dat er nog wel een half miljard euro vanaf kon.

Zelfs in de huidige formatieonderhandelingen tussen VVD, CDA, D66 en ChristenUnie wordt nog steeds gesproken over budgetten die volgens Defensie zelf volstrekt ontoereikend zijn. Zelfs als de verkiezingsbelofte van het CDA van 2,1 miljard euro extra per jaar wordt ingewilligd, is dat niet genoeg om alle voorraden aan te vullen, het allernoodzakelijkste onderhoud te plegen en huidige missies goed voort te zetten, heeft Hennis luid en duidelijk laten weten. De 1 miljard extra die haar eigen partij wil uittrekken is al helemaal te weinig. Volgens de bewindsvrouw is jaarlijks minstens 2,3 miljard extra nodig om de krijgsmacht te onderhouden en te moderniseren. En zelfs dan komt Nederland niet eens in de buurt van de gemiddelde Europese defensie-uitgaven, laat staan in de buurt van de bijdrage die de VS van Nederland eisen.

Het is die combinatie van tekorten en de onwil van Defensie om daaraan toe te geven, die volgens de Onderzoeksraad leidde tot het ongeluk in Mali. De 'can do'-mentaliteit laat binnen de hiërarchie weinig ruimte tot zeuren. Als het niet gaat zoals het moet, dan moet het maar zoals het gaat.

... maar nog niet tot een reddingsplan

Zo wordt het Kamerdebat dinsdag niet alleen bepalend voor de toekomst van Hennis als minister, maar ook voor hoe het nu verder zal gaan met de krijgsmacht. Gaat het aanstaande derde kabinet-Rutte door op op dezelfde weg, met een krijgsmacht die weliswaar een steentje bijdraagt in de strijd in Irak, Mali en Litouwen, maar die zichzelf daarbij structureel overvraagt?

Of mag de nieuwe minister een serieus plan maken voor een sterkere, snellere en modernere krijgsmacht, met het vermogen om langdurig en relatief veilig mee te doen aan internationale missies? Militairen worden dan in elk geval met deugdelijk materieel op pad gestuurd.

Vanuit het Navo-hoofdkwartier in Brussel wordt al enige tijd gevraagd om dat laatste, inclusief de bijbehorende rekening: als Nederland wil toewerken naar de norm die het militaire bondgenootschap zichzelf heeft opgelegd - 2 procent van het bruto binnenlands product investeren in defensie - moet er de komende jaren 8 miljard euro bij. Dat is 8 miljard meer dan er nu wordt besteed. Niet Hennis maar de formerende partijen bepalen hoe veel van die kloof gedicht gaat worden.

Lees hier verder over de vernietigende rapporten over Defensie

'Leiding Defensie faalde bij dodelijk schietongeluk'
De Defensieleiding is 'op meerdere niveaus niet op professionele wijze omgegaan met de veiligheid van het eigen personeel', concludeerde de Onderzoeksraad afgelopen juni.

'Defensie stelde voortgang Mali-missie boven veiligheid'
De Onderzoeksraad voor Veiligheid velde afgelopen week in een nieuw rapport over een fataal ongeluk tijdens de missie in Mali een vernietigend oordeel over Defensie. Het ministerie kocht munitie 'in den blinde' en controleerde het materiaal niet. De opslag was ondeugdelijk, de medische hulp in Mali voldeed niet aan 'de hoogste eisen van traumazorg'.

'Genoeg voor aftreden Hennis'
Vicepremier Asscher liet gisteren weten de conclusies van de Onderzoeksraad over het fatale mortierongeluk in Mali 'zwaar genoeg' te vinden om af te treden. Dat kan grote gevolgen hebben voor minister Hennis.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.