HET NADEEL VAN DE TWIJFEL

Rehabiliteren is een kunst, en kunsten zijn te leren. Wat te doen na politieke aanvallen of verdacht makingen: stilzitten en afwachten of direct de media bellen voor een stevig tegenoffensief?...

Hoe zou het met Marijke van Hees zijn?

Het is nog geen jaar geleden dat de voormalige voorzitter van de Partij van de Arbeid door weekblad Vrij Nederland van excessief de claratiegedrag werd beticht. Sindsdien laat ze sporadisch van zich horen vanuit En sche de, waar ze de plaatselijke pvda-fractie aanvoert. Vrij Nederland kon zijn beschuldigingen niet hard maken en bood - na enige maanden - excuses aan, maar het kwaad was al geschied: nog jaren zullen vn-lezers de naam Van Hees associëren met die van Peper. Want zo werd ze in vn genoemd: Marijke Peper.

Hoe zou het met Bram Peper zijn?

Het is ruim een jaar geleden dat de voormalige burgemeester van Rotterdam en pvda-minister van Binnenlandse Zaken door het Algemeen Dagblad van fraude werd beticht. Het ad beriep zich op anonieme bronnen en excuses bleven uit. Sindsdien gaat er geen week voorbij of Bram Peper is in het nieuws. Vorige week nog, toen Ruud Koole, de nieuwe voorzitter van de pvda, in een interview zei dat hij Peper te omstreden vond om weer een functie in het openbaar bestuur te kunnen vervullen. Een opvallende uitspraak, aangezien pvda-fractievoorzitter Ad Mel kert in december vorig jaar had aangegeven dat Peper van hem best weer een publieke functie mocht hebben. Dat deed hij nadat het Openbaar Ministerie in Breda had laten weten af te zien van strafvervolging tegen Peper.

De uitspraak van Ruud Koole werd door Peper onmiddellijk gebagatelliseerd ('ik ken Koole niet') en geïnterpreteerd als losse flodder ('hij zou zich eerst op de hoogte moeten stellen en niet voor zich uit moeten kakelen'), maar kan net zo goed als genadeschot zijn bedoeld, afgevuurd om de onvermoeibaar aan zijn zaak werkende socioloog uit zijn lijden te verlossen. Want Peper bleef maar strijden. Tot ongenoegen van vooral de Rotterdamse gemeenteraad: begin deze maand liet pvda-fractievoorzitter Bert Cremers zich geërgerd uit over Pepers 'prachtige mediashow' en diens 'theater van de illusies'.

Rehabiliteren is een kunst, en kunsten zijn te leren. In het onlangs verschenen Media Hand boek besteden communicatie-adviseurs Charles Huijskens (ex-nos Journaal) en Dig Istha (oud-campagneleider van de pvda) ruim aandacht aan crisiscommunicatie, een van hun specialiteiten. Media spelen volgens Istha en Huijskens niet alleen een cruciale rol bij het signaleren van erises, maar ook bij het aanjagen en initiëren ervan. 'Voor de media betekenen crises brood op de plank.' Slacht offers van een crisis wacht hoe dan ook een beroerde tijd: 'Het is buitengewoon moeilijk om een negatief beeld dat in de media wordt opgeroepen, te rectificeren. Het matig geïnformeerde publiek zal toch meestal een houding aannemen van "waar rook is, is vuur".' Huijskens en Istha pleiten ervoor bij een crisis te kiezen voor een actieve aanpak. 'Het slechtste advies ten tijde van een crisissituatie is: "Wie geschoren wordt, moet stil zitten." Doe altijd iets, kom in actie.'

Toch is dat niet altijd het beste, meent Tom van der Maas, oud-lid van het campagneteam voor de vvd en nu adviseur bij Be ren schot. Van der Maas is mede-samensteller van Wandelgang, een in september te verschijnen boek over lobbyen met bijdragen van bekende (ex-)politici. Frits Bolkestein memoreert daarin hoe hij in 1996 in de Kamer zelf als lobbyist werd beschouwd, in de kwestie rond zijn msd-commissariaat. In september van dat jaar berichtte kro's Net werk over een 'Beste Els-brief' van Bolke stein aan minister Borst van Volksge zond heid. Volgens Netwerk had de vvd-leider zich voor het karretje van farmaciebedrijf Merck, Shar pe & Dohme laten spannen. Op het moment van uitzending was Bolkestein in Cy prus op werkbezoek.

En dat bleef hij, ook toen na de uitzending de telefoon bij het partijbureau van de vvd bleef rinkelen. 'Haast is niet per definitie goed', zegt Van der Maas, die Bolkestein in die periode adviseerde. 'Dat idee van binnen 24 uur naar buiten, is meer iets voor crisissituaties van het slag 'er zit glas in een partij jam'; in de politiek gaat een dergelijk algemeen model niet op. Bij affaires als die rond msd viel niets terug te halen. In de politiek is het vaak beter de zaak toe te lichten, te vertellen wat je ervan vindt en de tijd vervolgens zijn werk te laten doen. Tijd is een wondermiddel.'

Ook Peper had er, denkt Van der Maas, verstandig aan gedaan zich wat terughoudender op te stellen. 'Als ik hem was geweest had ik dat sepot van het Openbaar Ministerie met een stille zucht van verlichting geïncasseerd. Als je zoiets gaat uitspelen, is de kans dat het fout gaat groter dan wanneer je de tijd de boel laat afdichten. Je gaat de strijd als het ware onnodig opnieuw aan. De media spelen daarin natuurlijk ook een grote rol. Dit soort processen is ondenkbaar zónder me dia: als je met drie mensen in een kamertje gaat zitten om de boel uit te praten, krijg je nooit die opeenstapeling van misverstanden, stellingnames en vooroordelen. Bij een affaire als die rond Peper is het heel belangrijk ervoor te zorgen dat de discussie stopt. Het nadeel van de twijfel neem je dan maar voor lief. Wacht je kansen in de toekomst af.'

Frits Wester, rtl-journalist en voormalig fractievoorlichter voor het cda, is van mening dat Peper zijn zaak wel degelijk verstandig heeft aangepakt. 'Je moet wel tijd nemen, maar niet te veel: dan wordt zo'n proces onherstelbaar. Een zaak corrigeert zichzelf zelden. Peper heeft aanvankelijk rust genomen en is naar het buitenland vertrokken, vanwaar hij een paar geserreerde interviews heeft gegeven, onder meer met nova en met mij voor het rtl Nieuws. Ervan uitgaand dat hij geloofde in zijn eigen verhalen, is dat slim. Vervolgens heeft hij al zijn energie op zijn verdediging gericht. Iemand die zijn eigen zaak bepleit, daar is niets mis mee, dat kan je iemand - zolang hij niet liegt en bedriegt - niet kwalijk nemen: de andere kant doet dat óók. Het is vervolgens aan de journalistiek om de dingen in hun context te plaatsen. Of dat altijd goed is gebeurd, is een ander verhaal.'

In verschillende media is de indruk gewekt als zou oud-pvda-voorzitter Felix Rot ten berg de geheime genius zijn achter de verwoede rehabilitatiepogingen van Peper. 'Allemaal gelul', aldus Rottenberg. 'Ik heb Bram Peper in 1976 leren kennen toen hij vice-voorzitter was van het partijbestuur en raakte met hem bevriend. Ik ken hem nu dus 25 jaar. En ik vind het vrij normaal om iemand die ik zo lang ken, bij te staan als hij in de shit raakt. Bijstaan wil zeggen: met iemand praten. Maar ik heb helemaal niet gespint, dat is mijn beroep niet, noch mijn verantwoordelijkheid.' Rottenberg heeft, zegt hij, 'welgeteld één keer het 06-nummer van Peper verstrekt aan iemand van nova'. 'Ver der heb ik geen journalist gebeld en geen advies gegeven. Sterker, toen Margriet Vro mans van nova me later nog eens belde en vroeg of ik wist waar Peper was, ben ik behoorlijk kwaad geworden: "Donder op zeg, ik ben Pepers pr-man niet", zoiets heb ik geroepen - terwijl ik Margriet best mag. Jour nalisten lullen maar wat. En ze kakelen elkaar na. De pers die zo klaagt over spinnen moet eens naar zichzelf kijken. Spinnen bestaat bij de gratie van journalisten die er gebruik van maken.'

Als Peper aan Rottenberg de vraag zou heb ben gesteld hoe je dat doet, rehabiliteren, dan zou Rottenberg het volgende hebben geantwoord: 'Zwijgen. Vier jaar wachten. En dan autonoom terugkomen. Maar blijf wég uit die media. Journalisten hebben altijd haast, ze trekken dingen uit hun context, ze schrijven uitspraken verkeerd op. Als jij in je eigen zaak gelooft, hoef je niets te ondernemen. Alles wat je zegt of doet roept weer reacties op. Het zijn allemaal mediaspelletjes en de enige manier om je aan dat circus te onttrekken, is er niet meer aan mee te doen. Peper zou moeten proberen zijn zaak te relativeren, dat is overigens het moeilijkste wat er is; maar er zijn mensen die met veel ergere dingen worden geconfronteerd. Afstand nemen is het beste.'

Dat is precies wat succesvolle rehabilitanten hebben gedaan. Neem vvd'er Hans van Baalen. Drie jaar geleden, hij was toen campagneleider voor de vvd en kandidaat-Ka merlid, pakte Vrij Nederland uit met het verhaal dat Van Baalen er in zijn studententijd rechts-extremistische denkbeelden op na had gehouden. Netwerk onthulde korte tijd later het bestaan van een brief uit 1977, waarin de toen 16-jarige Van Baalen zijn steun zou hebben betuigd aan de leider van de Nederlandse Volksunie Joop Glimmerveen. Een door de vvd ingestelde onderzoekscommissie stelde Van Baalen, die de aantijgingen van rechts-extremisme altijd had ontkend, in het gelijk. Over het schrijven en verzenden van de brief aan Glimmerveen bleef twijfel bestaan. Toch zit Van Baalen alweer enige tijd voor de vvd in de Tweede Kamer zonder dat iemand aanstoot aan hem neemt. Praten over de affaire doet hij echter niet: 'Hij wil er niet aan herinnerd worden', aldus zijn medewerker. 'Hans van Baalen houdt zijn vaste lijn aan en dat is niet terug, maar slechts vooruit te kijken.'

Gerrit Brokx van het cda dan? In 1986 moest hij aftreden als staatssecretaris van Volks huisvesting nadat zijn fractievoorzitter Bert de Vries in een 'persoonlijke en vertrouwelijke' brief aan toenmalig premier Lubbers op zijn ontslag aandrong. Dat was naar aanleiding van de affaire rondom subsidies aan het Algemeen Burgerlijk Pensioenfonds. De brief lekte uit en de cda-fractie achtte Brokx te zeer beschadigd om nog te kunnen aanblijven.

Brokx werd eervol burgemeester van Ti l burg en woont nog steeds in Oisterwijk, vanwaar hij elke associatie met Bram Peper met kracht van de hand wijst: 'Ik ben nooit in verband gebracht met justitieel onderzoek, zoals Peper. Rehabilitatie is bij mij niet aan de orde geweest, want ik heb niets misdaan. Ad viseurs? Welnee, ik gebruikte mijn eigen gezonde verstand. Maar verder laat ik me over dit onderwerp liever niet uit.'

De vraag is of er zoiets als succesvol rehabiliteren bestaat. Scheidsrechter Dick Jol beleefde twee weken geleden het hoogtepunt van zijn carrière toen hij een wedstrijd in de Champions League floot; toch zal zijn naam altijd in één adem worden genoemd met zijn vermeende illegale gokpraktijken die hem op een schorsing door de knvb kwamen te staan.

Politie-inspecteur René Lancee kreeg van justitie een miljoen gulden schadevergoeding nadat een valse incestaanklacht hem voorgoed beschadigde. Vervolgens emigreerde hij naar Spanje, ver weg van Schiermonnikoog waar een normaal leven niet meer mogelijk leek.

Willem Aantjes moest twintig jaar door het leven als 'de man die fout was in de oorlog' voor hij begin dit jaar werd gerehabiliteerd; politiek kon hij toen allang geen kwaad meer. Frits Wester: 'Er blijft altijd wel iets hangen. Als heel veel mensen je zwart hebben gemaakt, word je nooit meer helemaal wit. Wat je ook doet.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden