Het nabeven van een kernramp

De ramp in Japan heeft in Duitsland grote onrust veroorzaakt. Nergens blijkt dat zo goed als zondag, bij de cruciale deelstaatverkiezingen in Baden-Württemberg.

NECKARWESTHEIM - Eenvoudig is het niet, de relatie tussen wereldrampen en de Duitse regionale politiek. Maar als het ergens duidelijk kan worden, dan hier, aan deze houten cafétafel in Gasthaus Stern, waar vijf gepensioneerde mannen zwijgend boven hun aardappels zitten.


Hier, tussen de wijnranken van het welvarende Baden-Württemberg, zou letterlijk voelbaar moeten zijn wat al weken met enig drama in de Duitse media 'het nabeven van de ramp in Japan' wordt genoemd. Zondag, bij de nu al historische verkiezingen in deze deelstaat, kan dit zelfs tot een ongekende politieke uitbarsting komen.


Vraag hier naar de heftige debatten rond kernenergie, en de emoties beginnen. Alleen: radicaal anders dan verwacht, omdat dit tussen de veel geciteerde tegenstanders een bolwerk van de voorstanders is.


Eén van de mannen draait zich om; verontwaardigd. De plotselinge golf van Duitse atoomangst en de maatregelen die Angela Merkel heeft getroffen, irriteren hem. De ramp in Japan, zegt hij, wordt in Duitsland schaamteloos 'politiek uitgebuit; net zoals Tsjernobyl destijds'. Want: 'Onze rivier de Neckar krijgt echt geen 10 meter hoge golven, zoals in Japan'.


De opwinding in Neckarwestheim is tekenend. Als er midden in deze landelijke velden niet twee glanzende koepels van een kerncentrale zouden hebben gestaan, had je je in een Sisi-film gewaand. De vakwerkhuisjes blinken, een leuk kerktorentje troont boven het welvarende dorp.


Kernenenergie was hier nooit een thema, zegt de bezoeker in het Gasthaus, die zelf 30 jaar als technicus in de kerncentrale heeft gewerkt. De CDU was vóór kernenergie, net als de meeste mensen in dit dorp van 3.500 inwoners. 'Iedereen leeft er goed van, we zijn er bijna allemaal afhankelijk van de kerncentrale.'


Totdat twee weken geleden, bijna tienduizend kilometer verderop, een aardbeving plaatsvond, die de reactor in Fukushima in gevaar bracht. De samenleving schrok op alsof een tweede Tsjernobyl naast de deur lag. Merkel liet de zeven oudste centrales drie maanden sluiten, waaronder een van de twee tussen deze wijngaarden: Neckarwestheim I.


De grootste van de vele Duitse angsten bleek door Japan geraakt. Voor de Zuid-Duitse burgers groeide kernenergie direct uit tot hét grote verkiezingsthema - nog vóór het omstreden stationsproject Stuttgart 21, en ver voor het politieke steekspel om de niet-deelname in Libië.


Het gevolg: de pittoreske Zuid-Duitse provincie werd het toneel van een merkwaardig zwalkende strijd rond atoompolitiek. Alle politici proberen er van te profiteren. Eerst zijn de Groenen erop gesprongen. Zij zijn al decennia tegen kernenergie: 'Japan' heeft hun kans enorm vergroot om nu voor het eerst mee te regeren.


Als direct na de kernramp in Japan verkiezingen waren geweest, zegt de Stuttgarter politieke journalist Reiner Ruf zelfs, dan was de beslissing al gevallen. Dan hadden de Groenen gewonnen, dan was een historische regeringswissel onvermijdelijk, en Merkel was haar bastion kwijt.


Want dáár ligt immers de relatie tussen wereldrampen en regionale politiek: uiteindelijk gaat het om de nationale gevolgen die deze ramp, en dus de verkiezingen, kan hebben.


Vanuit Berlijn reageerde Merkel dan ook prompt. Haar CDU heeft vorig jaar net de looptijden van kerncentrales verlengd, maar na Japan besloot ze alsnog af te wijken van de koers die ze eerst ferm had verdedigd. Merkel heeft de Zuid-Duitse stemmen namelijk hard nodig voor haar nationale positie.


De grote vraag zal zondag echter worden, of deze zigzag-koers Merkel heeft geholpen of dat ze de traditionele CDU-kiezers juist van zich heeft vervreemd. De wrange ironie is namelijk dat de stemming onder de CDU-stemmers ook terug kan draaien, nu de gevreesde catastrofe in Japan nog niet is gekomen. Helmut Kohl, de bejaarde christen-democratische oud-kanselier, heeft vrijdag in Bild al gewaarschuwd voor een te snel afscheid van de kerncentrales.


Een paar kilometer van Neckarwestheim, in een buitenwijk van Stuttgart, zijn de gevolgen van Merkels politieke omslag te zien. Hier treedt Stefan Mappus op, de jonge CDU-minister-president van deze deelstaat. In zijn korte carrière stond hij bekend als voorvechter van atoomenergie. Nu moet Mappus ineens uitkijken wat hij zegt.


Het eerste thema van zijn toespraak is uiteraard: Japan. Hij verzekert omstandig dat de vier centrales in zijn deelstaat veilig zijn, maar tegelijk kan hij zich niet meer vóór en niet tégen kernenergie uitspreken.


In het voorstanders-bastion Neckarsheim is de conservatieve scepsis al te merken. Een oudere heer stemt nog wel CDU, maar is teleurgesteld in Merkel, die 'als natuurkundige beter had moeten weten'.


In Gasthaus Stern bespot de gepensioneerde centralemedewerker de angsten van zijn landgenoten. Angst verdwijnt als men 'de feiten kent', vindt hij.


De aardappels van het omliggende land smaken hem daarom prima. En de wijn, die naast de centrale verbouwd wordt? Hij lacht. 'Die is heerlijk. Naast een kernreactor groeien de druiven namelijk het best.


Baden-Württemberg: het begin van Merkels einde?

Politiek links in Duitsland roept al weken triomfantelijk: als de christen-democraten in de deelstaat Baden-Württemberg verliezen, dat is dat het begin van het einde van bondskanselier Angela Merkel. Deze rijke deelstaat is na Beieren het grote CDU-bastion.


Feit is dat er zondag veel voor Merkel op het spel staat. De verkiezing is de belangrijkste van zeven deelstaatverkiezingen dit jaar. Als de Groenen en de SPD hier samen een linkse regering kunnen vormen, dan heeft dat directe gevolgen voor Merkels nationale regering van christen-democraten en liberalen.


Dan zal de toch al aangeslagen basis van de regering in de Bondsraad, het controlerende orgaan naast de Bondsdag, verzwakken. Daarbij levert de partij de Groenen dan het eerste bewijs wat zoveel peilingen al aanduiden: dat hij van kleine protestpartij tot een grote 'volkspartij' is geworden.


De relatie tussen deelstaten en nationale politiek is een publiek geheim. Iedereen weet het, maar niemand mag het hardop zeggen. Rond de Duitse minister van Economische Zaken Rainer Brüderle ontstond deze week daarom een relletje. Hij zou hebben gezegd dat Merkels atoom-moratorium slechts verkiezingsstrategie was.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden