Het morele beest

Het verlangen naar het 'echte' en 'ware' maakt de mens gevoelig voor zwendel. Die vermomt zich als kunst of politiek, en kan beter niet bestreden worden, betoogt Arnon Grunberg. Dit weekeinde leidt hij een marathondebat met filosofen over goed en kwaad.

Toen ik onlangs de filosoof Peter Sloterdijk interviewde, zei hij, en dat was ook meteen het eerste: 'Als de filosofen doorgaan met schrijven zoals ze nu doen, is er over vijftig jaar geen filosofie meer.' Of Sloterdijk gelijk heeft, kan ik niet bevestigen, maar na afloop van dat interview, tijdens de lunch, waarbij goede wijn werd geschonken, verklaarde hij over de hedendaagse filosofen: 'Jeder lügt für sich allein.'


De uitspraak van Sloterdijk is wat mij betreft niet alleen geldig voor filosofen, maar ook voor schrijvers en misschien wel voor de mensen in het algemeen, die de socioloog Joop Goudsblom definieerde als 'morele beesten'.


Wie alleen voor zichzelf liegt, voert een schertsvertoning op. Om daaraan te ontkomen draagt de mens zijn moraal uit zoals een marskramer.


Wij weten amper wat goed is voor onszelf en om dat te verhullen hebben wij een noodsprong gemaakt: wij weten wat goed is voor de ander.


De leugenaar heeft het liefst een stadion vol met mensen die zijn leugens geloven, maar één gelovige, of iemand die veinst te geloven, volstaat in noodgevallen ook al.


Nationalisme, populisme en religieus fundamentalisme kunnen als volgt worden begrepen: wij willen niet alleen voor onszelf liegen, wij willen samen met anderen liegen. Dat is onze vlucht uit de eenzaamheid. En precies dat bedoelde Max Weber toen hij het had over de 'onttovering van de wereld': het langzame vergaan van collectieve leugens.


~


De eerste mens zou zijn verleid door zijn vrouw om van de boom van de kennis van goed en kwaad te eten. Eva beweert op haar beurt misleid te zijn door de slang, die een geweldige ontdekking deed: dat de mens verlangt.


De filosoof en Lacan-deskundige Marc De Kesel omschrijft de mens in zijn boek Eros and Ethics ook als een 'pleasure animal' (in het Nederlands heeft hij het over een 'lustkonijn' en een 'lustwezen' - ik geef de voorkeur aan 'lust konijn'). De mens, zegt hij, is alleen maar ver langen en wie aan dat verlangen een eind maakt, maakt een eind aan de mens.


In Goden breken zegt De Kesel dat volgens Lacan, net als volgens Freud, 'de plaats van waaruit we leven niet de reële werkelijkheid is'.


De mens kan het reële niet betreden, maar het verlangen naar dat reële blijft uiteraard bestaan en dat maakt hem gevoelig voor de verleiding van bijvoorbeeld de slang. Je zou kunnen zeggen dat de slang Eva verleidt met de onuitgesproken belofte dat zij echt zal leven als zij van de boom eet.


Het is het verlangen dat de mens gevoelig maakt voor zwendel, hem er zelfs naar doet uitzien. Sommige zwendel vermomt zich als kunst, andere als filosofie, weer andere als religie of als wetenschap, de zwendel die nog meer dan religie ervan overtuigd is boven alle zwendel uit te kunnen stijgen. Ook politiek is voor alles een komedie van bedriegers en bedrogenen.


Wij doen er goed aan de zwendel serieus te nemen, niet alleen op te vatten als iets wat ontmaskerd en bestreden dient te worden. Deze zwendel is alles wat er is. Wie deze zwendel niet wil, wil het niets.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden