Het moraaldebat

Over moraliteit en fatsoen wordt op opiniepagina's steeds meer gediscussieerd. Het hogere houdt de burger bezig. Politici laten het in dat debat afweten....

DE hoofdstedelijke burgemeester maant zijn burgers tot fatsoen en respect op straat. Een minister roept dat hij zich vreselijke zorgen maakt over de verloedering in de samenleving. Dagblad Trouw zoekt lezers door zich nog meer te verdiepen in levensbeschouwelijke kwesties.

Goed, het is pas oudjaar geweest en de eeuwwisseling nadert - en die gaat nu eenmaal gepaard met onheilszwangere retoriek. En trouwens, hoe lang of kort geleden meende CDA-leider Van Agt dat het tijd werd voor een ethisch reveil?

Maar het schijnt nu iets substantiëler te liggen. De opiniepagina's van de Volkskrant en NRC Handelsblad barsten uit hun voegen van beschouwingen omtrent 'vraagstukken van ethisch-morele aard'. Hoe valt die hausse te verklaren?

Warna Oosterbaan was chef Opinie van NRC Handelsblad toen hij voor het eerst iets merkte, in 1993, van wat het begin van een golf bleek te zijn. Opvallend veel lezers reageerden op stukken van de priester Bodar en de Leidse hoogleraar wijsbegeerte Philipse - en ook wanneer columnisten eens 'het hogere' behandelden kwam er verbazingwekkend veel respons.

De Muur was gevallen, ideologieën waren ontmaskerd als zijnde triviaal en irrelevant. Maar de gedachte dat aan het eind van de geschiedenis de wereld op orde was, verkeerde in het tegendeel - en dat is wat vooral mensen van zijn generatie aangaat, vermoedt Oosterbaan.

'Veertigers en vijftigers met opgroeiende kinderen en een gevorderde carrière, die politiek actief zijn geweest in de jaren zestig en zeventig. Een ontkerstende generatie voor wie religie geen houvast meer biedt en die in de politiek geen oplossing meer vindt voor morele vraagstukken.'

Zo'n Tjoelker-affaire is volgens Oosterbaan veelzeggend. Want niet rationeel te vatten in termen van rivaliteit tussen clans, emancipatiestrijd of ruzie om een meisje. 'Blind geweld, dat niet voor niks het etiket zinloos meekreeg. Het is bijna van een bijbelse dimensie. Omdat die jongen het voor een ander opnam, dwingt de gebeurtenis je je af te vragen: wat had ík gedaan in zijn plaats?'

Medische technologie, genetische manipulatie, eigenlijk alles wat reikt van de conceptie tot een al dan niet vrijwillige dood: het zijn kwesties waarover vrouwen zich als eersten druk gingen maken in de publiciteit. Oosterbaan: 'Zaken in de persoonlijke levenssfeer waar de politiek geen antwoord op heeft en waaromtrent de kerkelijke opvatting als achterhaald wordt beschouwd. Individuen moeten het dus met zijn tweeën of drieën zelf uitvissen met hun geweten.'

Ook Hans Wansink, chef Forum bij de Volkskrant, zoekt een deel van de verklaring bij soortgelijke thema's en de rol van vrouwen. 'Post-feministes als Dorien Pessers en Liesbeth Wytzes die in onze krant specifieke vragen stellen aan zowel de feministische theorie als de beleidsmatige praktijk.

'Vrouwen maar ook jongeren zetten zich af tegen de vrijheid-blijheid-mentaliteit van de jaren zeventig, waar vooral vrouwen de prijs voor hebben moeten betalen. Mannen als Jan Mulder en Herman Pleij, bevrijd uit de corsetten van de jaren vijftig, zien daarin een nieuwe benauwdheid opdoemen. Lezers stellen de discussies zeer op prijs. Sommigen vragen: is dit nou onze vrijgevochten Volkskrant? Nog maar ten dele. De krant is behalve katholiek ontzuild inmiddels ook geen links verzuilde krant meer.'

Omdat het gezin, instituties van religieuze en politieke aard, maar ook een fenomeen als de verlichte intelligentsia, volgens Wansink, 'allang hun moreel leiderschap verloren hebben is de moraal een doe-het-zelf-moraal geworden, waardoor het debat enorm is gedemocratiseerd.'

Samenhangende verhalen over hoe de wereld in elkaar steekt of zou moeten steken, zijn hun geldigheid kwijtgeraakt. 'Morele dilemma's waar iedereen mee worstelt, de permanente chaos in de liefde, de touwtrekkerij tussen man/

vrouw/kinderen, de tegenstelling tussen werk en thuis, het probleem dat vrijheid en persoonlijke ontplooiing op maatschappelijke grenzen stuiten: ik denk dat het nooit meer in een samenhangend verhaal valt onder te brengen. Iedereen moet voor zichzelf een uitweg vinden. Dat is de morele conditie waarin we zitten.'

Felix Rottenberg is ook makelaar in opinies en moraliteit. Bijvoorbeeld als moderator van Het Schaduwkabinet dat binnenkort op tv zijn tweede serie begint onder de titel: Opportunisme, Moraliteit en Politiek. Maar hij haat het moraaldebat wanneer die term door de huidige generatie politici in de mond wordt genomen. 'Oh hemel, in wanhoop bijna doen ze dan maar zo'n vrijblijvende oproep als ze het ook niet meer weten, en vooral: als ze eigenlijk niks durven zeggen.'

'Eigentijdse, keiharde overlevingsvragen' doen zich volgens Rottenberg voor op terreinen als onderwijs, gezondheid en veiligheid. 'Die kwesties zijn sterk geïndividualiseerd. Maar dat hoeft voor politici geen reden te zijn om dan maar de discussie over te laten aan burgers in kranten.'

Heimwee heeft hij naar types als Den Uyl en Bolkestein, die 'als leiders hardop dachten en provoceerden, werkelijke publieke politici waren die in het parlement en op de opiniepagina's het debat politiek gewicht meegaven.' Zijn verdriet omtrent Paars is dat de 'dialectiek tussen PvdA en VVD niet heeft geleid tot intense gedachtenwisselingen maar heeft geresulteerd in een soort zakenkabinet.'

Veel contacten heeft hij, zegt hij, met politiemensen uit het middenkader. 'Zij zijn de eersten om de kwestie met Marokkaanse jongens in Amsterdam te relativeren. Maar wat voor hen werkelijk een probleem is en waar ik ook spuugmisselijk van ben, zijn de weekends op het Rembrandtplein, waar kinderen uit de middenklasse met goedbetaalde banen op banken zich collectief misdragen.

'Keihard interveniëren moet je daar. Maar daarover hoor je niemand. Is dat dan geen zaak van maatschappelijke moraliteit? Het lijkt mij dat de definities voor fatsoen en ethiek wel degelijk afhangen van klasse. Nederland is, minder zichtbaar dan Engeland, ook een klassemaatschappij. En wie discussieert op de opiniepagina's over moraliteit? De elite en de middenklasse. Politici die stem zouden moeten geven aan de onderklasse, zijn afwezig in het debat. Die vergaderen om zelf te overleven.'

Sietse van der Hoek

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden