Het moment van de waarheid

Het ontmaskeren van de geheime agenda van politici is uitermate populair.

Pieter Hilhorst

Neem de kritiek van CDA-prominenten op samenwerking met de PVV. Volgens Syp Wynia van Elsevier maskeren hun gewetensbezwaren een veel banaler motief.

Veel van deze mastodonten zijn betrokken bij ontwikkelingsorganisaties, omroepen en kunstinstellingen. Als het rechtse kabinet er komt, krijgen die clubs harde klappen. Dus trekken de oudgedienden alles uit de kast om de komst van dat kabinet tegen te houden. De mastodonten zijn ordinaire lobbyisten!

Eigenbelang
Nu kun je met een beetje fantasie ieders motieven in twijfel trekken. Zelfs Moeder Teresa is dan een egoïst: ‘Zij hielp de armen alleen ter meerdere eer en glorie van zichzelf!’

Het blootleggen van zo’n geheime agenda klinkt kritisch, maar is eigenlijk dom. Door alles te herleiden tot eigenbelang verklaar je niks meer. Als zowel de grootste crimineel als de grootste burgerman, als de grootste idealist alleen worden gedreven door eigenbelang kun je niet meer verklaren waarom deze mensen toch heel uiteenlopende keuzes maken.

Wie de geheime agenda van een politicus ontmaskert, maakt zijn woorden verdacht, maar heeft die woorden niet ontkracht. Iemand kan namelijk uit het verkeerde motief iets goeds doen en met de beste bedoelingen een ramp veroorzaken.

Zelfs als de mastodonten een geheime agenda hebben, kunnen ze terechte bezwaren naar voren brengen. Toch wordt de geheime agenda aangegrepen om niet meer te luisteren naar wat iemand zegt. De politiek wordt zo klein en banaal gemaakt.

Tragedie
In de film De Leugen doet documentairemaker Robert Oey het omgekeerde. Hij maakt politici niet klein, maar groots. Hij toont geen Haagse slangenkuil, maar een Griekse tragedie.

In een tragedie moeten personages kiezen tussen twee kwaden. De Leugen gaat over de politieke rel die ontstaat als blijkt dat Ayaan Hirsi Ali heeft gelogen over haar naam en geboortedatum bij haar asielaanvraag.

Rita Verdonk, dan minister van Immigratie en Integratie, besluit om Hirsi Ali haar Nederlandse nationaliteit te ontnemen. Hirsi Ali treedt af als Kamerlid van de VVD.

De Tweede Kamer dwingt Verdonk om linksom of rechtsom Hirsi Ali Nederlander te laten blijven. Verdonk doet wat de Kamer vraagt, maar in de afsluitende verklaring van Hirsi Ali staat dat het haar spijt dat ze Verdonk op het verkeerde been heeft gezet.

Die zin, zo geeft Balkenende midden in de nacht van het daaropvolgende Kamerdebat toe, is opgenomen om Verdonk tegemoet te komen. Het leidt tot de val van het kabinet-Balkenende II.

Luther
Destijds werd Verdonk verweten dat ze de affaire-Hirsi Ali probeerde te gebruiken om de lijsttrekkersverkiezing in de VVD te winnen. Ze zou alleen haar imago van daadkracht hebben willen oppoetsen.

In de documentaire presenteert Verdonk zich daarentegen eerder als een Luther: ‘Hier sta ik en ik kan niet anders.’ Het is voor haar een moment van waarheid, een moment om kleur te bekennen. Verdonk beschouwde de documentaire daarom als eerherstel.

De heroïsche visie op de politiek van Oey spreekt me meer aan dan de platte ontmaskering van Wynia. Maar ook in de tragedie gaat wat verloren.

Verdonk zag het als een moment van waarheid, maar in werkelijkheid was het geen keuze tussen twee kwaden, tussen vriendjespolitiek bedrijven of de wet toepassen ten koste van vriendin Ayaan.

De wet bood namelijk alternatieven. Door die alternatieven niet te zien, maakte Verdonk er eigenhandig een tragische keuze van. Het waren niet haar banale overwegingen, maar haar hoogdravende motieven die haar de das om deden.

Fuik
Voor kritische CDA’ers komt nu ook het uur van de waarheid dichterbij. Zij moeten kiezen tussen twee kwaden. Regeren met gedoogsteun van de PVV of de partij in crisis storten. Gesteld voor een dilemma, moet een politicus de juiste keuze maken. Maar het is ook belangrijk te beseffen waar het dilemma vandaan komt.

De Leugen laat zien dat een keuze tussen twee kwaden pas ontstaat als het zoeken naar een uitweg is opgegeven. Dat geldt ook voor het CDA.

Het verschil is alleen dat Verdonk zelf de fuik van het dilemma inzwemt, terwijl kritische CDA’ers daar door Verhagen in zijn gedirigeerd. Hij wilde immers geen alternatieve coalities onderzoeken.

Hun dilemma, hun pijnlijke keuze, is van Maximes makelij. Het reconstrueren van die tragiek lijkt mij belangrijker dan het blootleggen van ieders geheime agenda.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden