Het moment dat kunstenaar en natuur verenigd zijn: perfectie

Je gaat het pas zien als je het doorhebt. Wieteke van Zeil over opmerkelijke en veelbetekenende bijzaken in de beeldende kunst. Deze week: boot.

Detail van Landschap met het offer van IsaakBeeld RV

Dit is een kunstwerk dat net zo goed door de natuur is gemaakt als door het kunstenaarsbrein. Een perfecte samenwerking.

U kent het vast, er is niet echt een naam voor, maar het behoort tot de beste momenten: als mens en natuur samen lijken te vallen en alles even klopt. Zoals toen de bliksem insloeg in de toren van de Sixtijnse kapel, slechts enkele uren nadat paus Benedictus had bekendgemaakt terug te treden - de eerste paus die aangaf zijn taak niet te kunnen voltooien; alsof de hemel even reageerde op zijn beslissing. Een filmnoir-effect kun je het misschien noemen, net als het gevoel dat de zon doorbreekt net als jouw gedachten over iets helder worden. Natuur en mens trekken even op alsof eenzelfde energie ze verenigt.

Cosimo Castrucci

Landschap met het offer van Isaak
Eind 16de eeuw of rond 1600

Steen: o.a. agaat, jaspis, 43,3 x 57,7 cm

Kunsthistorisches Museum Wenen

www.detailsofart.com

Beeld RV - Kunsthistorisches Museum Wien, Kunstkammer

Michelangelo maakte veel beelden die onaf zijn; het lijkt of reuzen, slaven en heiligen nog bezig zijn zich te bevrijden uit het blok marmer. Zijn omgang met zijn materiaal lijkt soms op een gesprek. Kunstenaarsbiograaf Giorgio Vasari schreef over Michelangelo's methode van werken: 'Men doet alsof men een figuur neemt die men vervolgens languit in een kom water zou leggen, water dat aan de bovenzijde uiteraard vlak en glad is, waarna men de figuur stukje bij beetje naar het oppervlak zou opheffen, zodat eerst de meest uitspringende delen bovenkomen terwijl de laagste delen verborgen blijven, net zo lang tot de figuur aldus geheel aan het licht is gekomen.' Zo diende je een blok marmer tegemoet te treden: alsof er al een mens in verscholen zat. De badwatermethode (de vergelijking werkt ook als je je een bad voorstelt dat langzaam leegloopt). De kunstenaar zoekt en luistert naar wat de natuur te bieden heeft.

Bij dit werk hier is dat 'luisteren naar de natuur' nog wat meer ingezet: alles is uit steen gemaakt. Er is geen verf of kwast aan te pas gekomen. Van verschillende kleuren agaat en jaspis heeft Cosimo Castrucci, als kleine puzzelstukjes, de hele voorstelling in elkaar gelegd, waarschijnlijk zelfs zonder voegen. Commesso in pietre dure heette dat. Het is een landschap met het bijna-offer van Abraham. Op een brug loopt een mannetje, en vooraan peddelt een schipper zijn bootje door de stroom.

Het onderwerp is de meest tegennatuurlijke anekdote uit de Bijbel en als ik er één moet aanwijzen die mijn verwijdering van de kerk uit mijn jeugd heeft geactiveerd, dan zou dat deze zijn. Welke god vraagt de mens zijn kind te offeren alleen om zijn loyaliteit te testen, en zegt daarna: Grapje! Laat maar. Ik heb me altijd afgevraagd hoe de zoon Isaak zich in de tijd daarna (ze werden 180 of zo) nog tot Abraham heeft kunnen verhouden, wetende dat zijn vader blindelings bereid was dit te doen.

Hoe dan ook, die steen. In dit detail, dat héél klein is in het echt, is te zien hoe de kunstenaar zocht naar precies de juiste delen steen. De blauwgroene steen die water verbeeldt, lijkt echt te bruisen en te kolken, beide delen witte steen die de armen vormen hebben een rode vlek die precies de handen lijken, de boot is van gestreepte bruine steen die echt op hout lijkt. Het gebogen rechterbeen staat meer in het licht, de schipper heeft een minuscule witte riem en het stukje steen dat zijn gezicht is, heeft werkelijk uitdrukking. Het hele landschap is zo goed verbeeld - de kleuren vormen bijvoorbeeld ook een atmosferisch diepteperspectief, waarbij ze lichter worden in de verte - maar dit schippertje is voor mij de perfecte verbeelding van hoe de kunstenaar samenwerkt met wat de natuur hem biedt: hij kijkt en gaat met de stroom mee.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden