'Het moet verschrikkelijk wezen een god te zijn' Overrompelend visueel theater van regisseur Silviu Purcarete

In Aischylos' Les Danaïdes moet een Griekse koning kiezen: dient hij een groep buitenlandse vrouwen bescherming te bieden, en zo ja, tot welke prijs?...

HET ZIJN kleurrijke, beweeglijke voorstellingen, de ensceneringen van de Roemeense regisseur Silviu Purcarete. Er gaat keer op keer een overrompelende hoeveelheid energie vanuit, waar geen toeschouwer aan ontkomt; de spelers maken dansend, klauterend en rennend telkens nieuwe caleidoscopische figuren, en ook voor krachtige stijlmiddelen deinst Purcarete niet terug. Er zit iets elementairs in zijn aanpak: de dood is de dood, de liefde de liefde, water water en vuur vuur, en misschien is het wel zijn voorkeur voor die elementaire, concrete zaken en een duidelijke symbolentaal die zijn voorstellingen zo dwingend maakt.

De afgelopen vijf jaar waren ze door heel Europa te zien, voornamelijk op festivals. Dat hij ze daar dikwijls presenteerde met zijn Roemeenstalige gezelschap, het Nationaal Theater uit Craiova, was meestal slechts een ondergeschikte handicap: in Purcaretes voorstellingen is zoveel te beleven dat de tekst slechts een van zijn uitdrukkingsmiddelen wordt, gelijkwaardig aan zijn beelden en zijn choreografieën.

Hij heeft bovendien een voorkeur voor de klassieke en daardoor relatief bekende toneeltekst: zijn Phaedre was gebaseerd op Seneca's Phaedre en Euripides' Hippolytus, hij verbond flarden uit Macbeth met Jarry's Ubu en ensceneerde, met een Engels gezelschap, Shakespeares Tempest. Met die voorstellingen tourde hij langs de belangrijke Europese festivals. Zijn Franstalige Les Danaïdes was al te zien in Craiova en tijdens de Wiener Festwochen, en staat zaterdag- en zondagavond in het Holland Festival.

'Mijn voorkeur voor een krachtig visuele voorstelling is louter een persoonlijke aangelegenheid, die teruggaat op mijn manier van kijken naar de dingen', zegt Purcarete. 'Mijn zienswijze is, om het zo eens uit te drukken, erg visueel. Dat is niet de enige manier om theater te maken, het is de manier waarop ik het prettig vind. Mijn gevoeligheid zit in mijn ogen.

'En dus moet het theater wat mij betreft spectaculair zijn: je moet iets zoeken dat verveling voorkomt. Ik zoek het tegendeel van de verveling, iets dat mensen zo grijpt dat je ze met je mee kunt voeren. De enige manier die ik weet is deze, maar daar ligt geen ideologie aan ten grondslag.'

Les Danaïdes is zo'n beeldrijke voorstelling: de toeschouwer komt ogen tekort, alleen al doordat er vijftig in blauwe gewaden gehulde meisjes, de dochters van Danaos, op het toneel staan, met zwart geverfde gezichten waarin witgemaakte, eigrote ogen gapen, en vijftig in oranje uitgedoste jongens, de zonen van Aigyptos, die in voortdurend andere configuraties een immense speelvloer in beslag nemen.

Ze spelen een tetralogie van Aischylos waarvan de tekst voor driekwart verloren is gegaan. Alleen het eerste deel, waarin de dochters van Danaos naar Argos vluchten om te ontkomen aan een huwelijk met de zonen van Aigyptos, is overgeleverd; de schamele rest is een reconstructie van Purcarete. Het is een typisch klassiek-Griekse probleemtekst, met een nadruk op onoplosbare, filosofische kwesties, waarin hooguit het lot beschikken kan. Maar de spanning tussen een krachtig verbaal drama en zijn eigen voorkeur voor beeldentaal ervaart Purcarete als produktief.

'Ik zie geen contradictie tussen logos en beelden. De kunst is juist de logos in beelden te vertalen. Ik ben daarom zo geïnteresseerd in klassieke teksten: die hebben door de tijd heen de problemen waarover ze handelen ontdaan van hun tijdgebonden stijl. Klassieke teksten bieden ons een essentieel probleem van het menselijk bestaan aan. Je hoeft je niet meer bezig te houden met het realistische detail, en dat komt mij goed uit want daar ben ik beducht voor. Ik kan naar de basis van zo'n stuk kijken, het grondprobleem. Daar kun je dan op een haast kinderlijke manier mee aan het werk gaan.'

In Les Danaïdes is de kwestie die van het asielrecht: moet koning Pelasgos van Argos de dochters van Danaos bescherming bieden, en zo ja, tot welke prijs? Purcarete heeft het stuk geëncadreerd door op het voortoneel een talkshow in te richten, waar een stelletje zich te pletter vervelende goden aan deelneemt. Die hebben bovendien het eerste woord: ze beginnen de voorstelling met een soort Prolog im Himmel, waarbij ze een reeks klassieke uitspraken over het theater aanhalen.

'Dat is een verzameling commentaren vanaf Aristoteles tot aan Nietzsche en Schopenhauer', zegt Purcarete, 'maar ook met teksten van schrijvers, van Corneille en Stendhal. Zo krijgen we op Les Danaïdes niet een visie, of onze visie, maar de visie van alle eeuwen. Het plaatst het drama in het juiste perspectief en zet tegelijkertijd ons, de toeschouwers, op afstand, op godenafstand.

'Het stuk waar de voorstelling mee begint, het eerste deel van Aischylos' vierluik, is compleet. Maar het betekent niet te veel zonder die andere, ontbrekende stukken. Dat ligt bij de andere antieke veeldelige drama's anders: als je uit de Oresteia alleen Agamemnon neemt, dan kun je dat onafhankelijk van de rest spelen en begrijpen. Het is zelfs het meest dramatische deel van die cyclus. Natuurlijk is de hele cyclus rijker, maar bij Les Danaïdes is het eerste stuk onlosmakelijk met de cyclus verbonden.

'Dat moet een erg opwindende reeks zijn geweest. Het verhaal is een oorsprongsmythe, die voor de Grieken van het grootste belang was. Het is een warm verhaal, dat in feite gaat over het ontstaan, over de uitvinding van de Grieken. En daarmee van Europa - en daarmee weer over het ontstaan van de wereld. Dat trof me, want het verhaal was tegelijkertijd het meest archaïsche wat je je kunt voorstellen, èn heel modern.'

Als de dochters van Danaos op Argos landen, hebben ze dagen over zee gezworven: vijftig vermoeide, vervuilde, wanhopige vrouwen, met enkel een koffertje waarin ze het hoogst noodzakelijke hebben kunnen pakken. Dat zijn vertrouwde beelden, ook voor Europeanen van nu. In het najaar van 1989 waren het dergelijke vluchtelingen die het Gordijn aan flarden scheurden, op de kusten van Zuid-Europa en de luchthavens van het Westen spoelen ze nog dagelijks aan.

'Maar het zijn precies dezelfde beelden als die zich 2500, 3000 jaar gelden voordeden. En ze zijn in niets veranderd: die vrouwen waren zwart, ze gingen waarschijnlijk in het blauw gekleed, zoals nog altijd in zoveel Noord-Afrikaanse gebieden, en ze droegen slechts weinig bezittingen met zich mee.

'Ze komen, en dan weet de ontvangende partij zich geconfronteerd met de opdracht van de herbergzaamheid, van de gastvrijheid. Zie daar het probleem: daar is niets aan veranderd. Daarom heb ik het gekozen, niet om commentaar te leveren op een eigentijdse kwestie. Het gaat om het eeuwenoude conflict tussen twee verschillende culturen die elkaar ontmoeten, om de schok, om het onvermogen over die verschillen heen te stappen.

'Dat is een fundamenteel tragische situatie. De essentie daarvan is, dat je aan de ene kant de goddelijke wet hebt die het recht op bescherming dicteert, en aan de andere kant de reële situatie waarin die nieuwkomers met hun eigen gewoonten aankomen. Zelfs als je de meest tolerante der mensen bent, dan weet je telkens dat ze anders zijn. En je weet zeker dat de gevolgen daarvan verschrikkelijk zullen zijn. Die goddelijke wet is er niet meer, die heet nu het Handvest van de Rechten van de mens. Voor het overige is alles gelijk gebleven.'

In Purcaretes voorstelling zitten de goden dat vanaf het voortoneel met het nodige gegaap te bekijken. Terwijl de vluchtelingen hun koffers opstapelen, speelt Zeus met koffertjes op schaal, als waren het dominostenen. Erg begaan met de gevolgen die hun verordeningen voor de mensen hebben lijken ze niet.

'De goden vervelen zich want ze zijn eeuwig. Als je eeuwig leeft ben je verveeld. Dit met die vluchtende vrouwen was voor hen de tienduizendste keer dat het gebeurde, en wat hen betreft zal het nog een miljoen keer gebeuren. Het moet verschrikkelijk wezen een god te zijn.

'De Grieken waren bekwaam in het maken van goden als personages. Ook de oriëntaalse goden konden ingrijpen in de aardse gebeurtenissen, maar het is toch een verschijnsel dat zich bij de Grieken nadrukkelijker en duidelijker voordoet: de goden kunnen betrokken raken in menselijke handelingen, ze kunnen op aarde terechtkomen en gaan meedoen. Dat is op zichzelf al erg theatraal, want er komt daardoor een morele dimensie in toevallig ontstane situaties. We doen het allemaal niet voor onszelf, maar onder het toeziend oog. Dat is overigens iets wat ik zelf ook geloof, dat onze handelingen niet op zichzelf staan, niet alleen maar bij de tijd en plaats horen waar ze zich voltrekken.

'Het thema van de voorstelling is daardoor weer het spel: de goden spelen en hun spelletjes worden op aarde vertaald. Eigenlijk is alles wat de dochters van Danaos overkomt een spel. Dus vanuit dat perspectief is het publiek bij de voorstelling betrokken: probeer alles als een spel te zien, door de ogen van de goden. Ik weet niet of het daardoor zinloos is, maar wel dat het mysterieus is.'

In Les Danaïdes doen de goden soms metterdaad mee: ze trekken er hun witte jassen bij aan, als ze de hemelse talkshow verlaten en zich op aarde wat gaan amuseren. Als dokters, als slagers.

'Soms wordt het spel extreem bloedig en houdt het van destructie. Bij de boeddhisten is dat anders: wanneer Shiva danst, smelten de lijken en vliegen ze in de brand. Dat is misschien nog dramatischer. Maar in de Griekse mythen is het cynischer: de goden hebben er schik in, in het ongeluk. De smaak van het bloed prikkelt hen. Omdat ze verveeld zijn en misschien omdat er een betekenis in schuilt, maar die kennen wij niet.

'Het is net zo raadselachtig als in een droom. Ik gebruik bij de voorbereiding van een voorstelling ook vaak mijn dromen. Ik tracht dromen te provoceren als ik eraan werk. Niet op een georganiseerde manier, natuurlijk, maar door er alert op te zijn. Proberen er achter te komen wat ik precies voel bij het materiaal. De beelden die dan komen zijn volslagen irrationeel. Soms kun je erachter komen wat ze betekenen, soms niet. Maar je blijft zoeken naar verbanden met de tekst.

'Zo wist ik wist van begin af aan dat het vijftig jongens en vijftig meisjes moesten zijn in Les Danaïdes, ook al heeft niemand de tijd ze te tellen. Waarom? Er is een magische reden voor. Het effect is dat wanneer de meisjes hun kampement opslaan en dat ommuren met hun opgestapelde koffers je weer een vijfhoek krijgt, met alle magische betekenissen die zo'n figuur voor de Grieken en de Egyptenaren had.

'Na het delirium van het maken leg ik er zoveel mogelijk analyse in. Je moet begrijpen wat je aan het doen bent, maar dat komt wel pas achteraf. Soms is het plezierig dat zo'n analyse bevestigt wat je op een onlogische manier gevonden had.'

Purcarete maakt daarbij gebruik van krachtige maar eenvoudige middelen: hij werkt sterk met licht en donker, volgens een altijd door hemzelf ontworpen lichtplan. In Les Danaïdes spelen de elementen water en vuur een belangrijke rol, zozeer zelfs dat ze als het ware een nieuwe betekenis krijgen.

'Ik werk met elementaire middelen, die direct moeten aanspreken. Het theater kent een grote verscheidenheid aan mogelijkheden, die allemaal legitiem zijn. Er zijn honderden manieren om iets te doen. Daar speel je mee, het is de kans voor de volwassenen om kind te blijven. Dat is de basis van mijn werk, de toestand van het spelen, het irrationele en het onbewuste aanspreken.

'Daarin schuilt ook de grond voor mijn voorkeur voor klassieke teksten en mijn huiver voor eigentijds realisme. Ik heb afstand nodig, de stof van de tijd om iets te kunnen ontdekken. De Aischylos of Shakespeare die we nu lezen is niet dezelfde als de auteur die destijds schreef. Ik kan niet zonder de betekenis die er mettertijd aan is toegevoegd of van is afgehaald. Het is stof en wind.

'Wat overblijft is als het skelet, een skelet van honderden jaar geleden. Misschien is het als mijn eigen skelet, dat ik niet kan zien. Ik moet het aankleden. Misschien is het te pijnlijk om mijn eigen skelet te ontbloten. Als het vers is, is het nog niet voldoende verrot.

'Het geheim is, dat we niet alleen maar uit woorden gemaakt zijn. We zijn geen wezens die slechts uit rede bestaan. Het menselijk universum is veel rijker, met duistere, irrationele kanten. De emotionele taal is veel rijker. Als je het skelet van een oude tekst aankleedt, maak je daar gebruik van. Alle kunsten doen dat, ook muziek en schilderkunst. Aan het eind van je zoektocht ontdek je dat alles daartoe gereduceerd kan worden, tot die essenties. Het moderne leven lijkt wel complex, maar de basis is hetzelfde.

'Nu komt het water wel uit een kraantje, maar het water blijft het water. Soms verliezen we het gevoel van het mysterieuze, van de elementen die we gebruiken: water uit de kraan, lucht uit de airco, dat is allemaal niet zo spiritueel, maar niettemin leven we ervan. Theater kan het gevoel daarvoor en het contact restaureren, zodat we inzien dat dat hetzelfde is drieduizend jaar geleden.

'Je merkt dat aan de acteurs. Ze reageren daar sterk op. In Les Danaïdes moeten de vrouwen zich wassen, na een lange reis. Ze staan aan de vooravond van hun afgedwongen huwelijksnacht. Maar er is bijna geen water op Argos. Ze wassen hun handen en gezicht bij een teiltje. Niet de douche, die ze als acteurs in het hotel hebben. Toen we dat voor het eerst deden, als oefening, was het alsof voor het eerst tot de spelers doordrong wat eigenlijk het belang, het gevoel van water was. We begrijpen pas de betekenis van objecten wanneer we ze verliezen.'

Holland Festival: Les Danaïdes, in de regie van Silviu Purcarete. Het Muziektheater, Amsterdam, 22 en 23 juni.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden