Het milieu moet op de balans

Verschillende bedrijven experimenteren met instrumenten waarmee in één oogopslag valt te aanschouwen hoe ver men van de milieudoelstellingen is verwijderd....

RENE DIDDE

'DIT PAK luiers brengt het milieu een schade van 0,000003 cent toe.' De kans is niet groot dat de consument de komende tijd een dergelijke tekst op produkten aantreft. Toch experimenteren steeds meer bedrijven met systemen om de effecten van de produktie op natuur en milieu uit te drukken.

Enkele ondernemingen wagen het om de schade in geld uit te drukken, en in een milieu-jaarverslag aan de buitenwereld bekend te maken. Zo introduceerde het automatiseringsbedrijf BSO/Origin in 1990 het begrip 'onttrokken waarde', een schatting van de schade van de vervuiling door BSO.

In de gangbare boekhouding trekt BSO deze onttrokken waarde af van de toegevoegde waarde, waarna een netto toegevoegde waarde resteert. Uit de jaarverslagen blijkt dat de onttrokken waarde schommelt rond de acht promille (in 1994 ruim 3,7 miljoen gulden).

Naar stellige overtuiging van financieel directeur G. Vinke van BSO moeten meer bedrijven de milieubelasting in geld gaan weergeven. 'Als je het niet in centjes weet uit te drukken, kan het management er niet mee uit de voeten en zal het begrip milieu van ondergeschikte betekenis blijven', meent Vinke.

Vooralsnog drukken de meeste bedrijven bij wijze van experiment de last voor natuur en milieu niet uit in geld, maar in een meer abstracte milieu-index. Zoetwarenproducent Van Melle International in Breda stelt sinds 1994 een zogenaamde milieubarometer op.

De snoepjesgigant stelt bijvoorbeeld vast hoeveel vermindering van broeikasgassen en verzurende stoffen wenselijk is, en kijkt vervolgens hoeveel luchtvervuiling al wordt vermeden. De deling van deze getallen geeft aan hoever het bedrijf van het duurzame doel is verwijderd (distance to target).

Doordat de onderneming ook voor watervervuiling en afval dergelijke barometers vervaardigt, valt af te lezen voor welk milieuthema men op koers ligt, en waar nog de nodige maatregelen moeten worden getroffen. Aan de fluctuerende barometerstanden valt ook af te lezen of het milieubeleid niet te wisselvallig is: leidt een bepaalde energiebesparingsmaatregel niet onverhoopt tot meer watervervuiling?

De barometer verschaft Van Melle tevens inzicht in het rendement van de milieumaatregelen. 'We weten beter wat we voor onze milieuguldens kunnen kopen', zegt L. Stevens, milieucoördinator van Van Melle International. Van Melle kan van tevoren zien of met fotovoltaïsche zonnecellen meer luchtvervuiling wordt bestreden dan met een warmte-krachtinstallatie.

Het op deze wijze wegen van de effecten van milieumaatregelen is geen sinecure. Een beetje boekhouder van een metallurgisch bedrijf kan nog wel berekenen voor hoeveel duizend gulden aan metalen aan de grondstofvoorraad is onttrokken. Maar hoeveel bomen het loodje leggen als gevolg van de produktie van zure regen, is goeddeels koffiedik kijken.

Hunkerend naar een totale milieu-index, waarin alle milieuthema's zijn geïntegreerd, buigen verschillende onderzoeksinstituten zich de laatste jaren over complexe rekensommen, waarbij niet alleen appels en peren, maar tal van andere fruitsoorten moeten worden opgeteld. Daarbij moeten vraagstukken worden opgelost als: 'Hoe verhoudt zich de uitworp van een miljardste gram dioxine tot 500 duizend ton kooldioxyde?'.

Dergelijke berekeningen worden ook in toenemende mate gebruikt om op de ontwerptafel de milieubelasting van een nieuw produkt te schatten. Om het nog moeilijker te maken, bestaan voor het vervaardigen van een dergelijke levenscyclus-analyse ook nog eens verschillende manieren. In navolging van pionier Roefie Hueting wordt met vallen en opstaan ten slotte op macroschaal gerekend aan een methode om de milieuschade in het bruto nationaal produkt te verdisconteren.

Desalniettemin experimenteren veel bedrijven, waaronder niet de eerste de beste, met meer of minder vèrgaande vormen van zo'n milieuboekhouding op bedrijfsniveau. Behalve BSO en Van Melle, werken Dow Benelux, Unilever en de NAM ermee, en beproeft de gemeente Amsterdam het systeem.

De concerns vermelden de eerste resultaten in hun zogeheten milieujaarverslag, dat binnenkort vermoedelijk een wettelijke basis krijgt. Het ministerie van Milieubeheer wil met het milieujaarverslag alle grotere bedrijven verantwoording laten afleggen aan het publiek over het gevoerde milieubeleid. Daarnaast wenst de overheid met het milieujaarverslag op heldere wijze te worden gerapporteerd over de bedrijfsresultaten op milieugebied.

'Bij de bedrijven ontstaat zachtjes aan het besef dat je maar het beste kunt anticiperen op nieuw milieubeleid', constateren onderzoekers H. Sas en H. Taselaar van het Centrum voor Energiebesparing en Schone Technologie in Delft. Het instituut begeleidt een aantal bedrijven bij het opstellen van een milieubarometer en werkt aan een handleiding over milieu-indicatoren.

De pioniers worden steeds minder bespot, aldus de onderzoekers. 'Toen Dupont in het begin van deze eeuw voor het eerst de cashflow in de boekhouding introduceerde, werd het concern ook uitgelachen. Al vrij snel was de methode niet meer weg te denken uit de internationale handel', aldus Sas en Taselaar.

De onderzoekers denken dat de milieu-indexen en de milieubarometers op termijn voor bijvoorbeeld de beleggingswereld vrucht kunnen afwerpen. Beleggers kunnen dan in één oogopslag zien hoe het bedrijf er voorstaat op milieugebied: zijn er nog claims uit het verleden te verwachten vanwege bodemvervuiling, of zijn de meest belangrijke milieu-investeringen al genomen?

Voorlopig signaleren Sas en Taselaar meer belangstelling en mogelijkheden voor een milieubarometer waarmee men intern milieumanagement kan bedrijven, dan gebruik ten behoeve van 'groene PR': met een fraaie milieubarometerstand mooi weer spelen bij de consument en groene sier maken bij de overheid.

Mits de onderzoekstechnische problemen worden opgelost, zouden dergelijke milieu-indexen de bedrijven ook de mogelijkheid bieden om zich te meten met andere bedrijven uit een branche, bench-marking in jargon, ofwel antwoord op de vraag: 'Wie is het schoonste jongetje van de klas?'

'Ik zie nogal wat beren op de weg, maar als er een uniform systeem wordt gehanteerd, moet in de toekomst vergelijking met de concurrenten mogelijk zijn', beaamt Vinke van BSO. Je moet er wel enorm mee uitkijken, en waken voor het trekken van snelle conclusies, meent Vinke. 'Vorig jaar daalde onze milieuvervuiling, maar dat was geen reden om ermee te koop te lopen. De daling werd vooral veroorzaakt doordat we er een aantal landen bij kregen waar de medewerkers geen auto hadden.'

BSO gebruikt het begrip 'onttrokken waarde' vooral om van het milieu een management-tool te maken, en om zo de werknemers tot verantwoord gedrag te manen. De meeste milieubelasting van BSO komt voor rekening van vervoer, verwarming en verlichting, zaken waarop individuele werknemers grote invloed hebben. Echt aanslaan doet het instrument nog niet. Zoals bij zoveel bedrijven blijkt bij BSO de werknemer moeilijk uit de auto te krijgen.

Ook Dow Benelux gebruikt de barometer voor interne doeleinden. Door de cfk's - nodig voor het blazen van isolatieschuimen - uit het produktieproces te weren, zag het chemieconcern de barometerstand voor de aantasting van de ozonlaag flink verbeteren.

Sluit BSO een groene concurrentie op termijn niet uit, Dow ziet de barometer absoluut niet als instrument om een groene competitie met andere chemiebedrijven aan te gaan. Dow heeft de handschoen juist opgepakt om het nog altijd beroerde blazoen van de chemie op te poetsen.

'Sinds we weten dat het imago slecht is, proberen we daar met de gehele branche wat aan te doen', zegt J. van Seters, manager ecology bij Dow Benelux in Terneuzen. 'Als je competitie gaat voeren, krijgt slechts de hardste schreeuwer gelijk.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden