Het milieu is zoek

Zolang het Westen blijft inzetten op economische groei komt het niet uit de crisis, zegt econoom Herman Daly. Want de effecten op het milieu worden niet meegerekend. 'Misschien moeten we onze eigen truien breien'

De oude meester weet het niet meer zo zeker met Nederland. Lang geloofde milieu-econoom Herman Daly dat het híér stond te gebeuren. De omwenteling, de omslag naar een economie waar het niet alleen maar draait om geld en groei, maar waar ook milieu nadrukkelijk meetelt.


'Jullie hebben de zee vlakbij en jullie zijn een klein landje', zegt Daly. 'Ik had dan ook altijd de indruk dat Nederland de grenzen van de mogelijkheden vanouds veel sterker voelt. Jullie land heeft vaak de leiding genomen als het gaat om het milieubeleid. Toen de Club van Rome in 1972 haar rapport De grenzen aan de groei uitbracht, verkocht het meer exemplaren in Nederland dan in welk ander land ook.'


Maar das war einmal. Toen Nederland nog te hoop wilde lopen tegen Borssele, Dodewaard en kruisraket; de dagen van de autoloze zondag en premier Den Uyl die verklaarde dat de wereld voorgoed was veranderd. De dagen ook, waarin Daly naam maakte als een van de belangrijkste denkers over een ecologisch verantwoorde economie. Dat was voordat de windmolens werden gezien als horizonvervuiling en het kabinet-Rutte de maximumsnelheid opdreef tot 130. 'En nu weet ik het niet meer zo goed', verzucht Daly. 'Misschien nemen de arme landen juist wel de leiding.'


Zoals het nietige bergkoninkrijkje Bhutan - of all places. 'Natuurlijk heeft Bhutan maar een miljoen inwoners, maar het is wel een land dat weg wil van de groei.' Zo gingen de verlichte koningen van Bhutan er al lang geleden toe over economisch succes af te meten aan 'bruto nationaal geluk' in plaats van kille marktcijfers alleen.


'Hoewel Nederland in termen van beleid meer is opgeschoten dan landen als de VS, denk ik dat we in het rijke Westen nog niet ver zijn gekomen. Economische groei is in alle landen nog steeds het voornaamste doel: de crisis, en praktisch alle problemen, moet je oplossen met meer groei, meer bruto binnenlands product.'


En u dan? Wilt u terug naar de middeleeuwen? Zelf weer onze truien breien?

'Ik denk niet dat we zo ver hoeven gaan, hoewel... Als we groei beperken, loop je risico met de werkgelegenheid. Hoe houd je de mensen aan het werk? De meeste ecologen zien als uitweg een gereduceerde werkweek.


'We zouden de vrije tijd laten toenemen, en het betaalde werk laten afnemen, zodat je meer arbeid deelt. Dat geeft mensen veel vrije tijd, waarvan ze een deel zullen gebruiken om inderdaad bij wijze van spreken truien te breien: om zelf diensten en goederen te produceren.'


John Stuart Mill schreef al in 1848 dat een economie, met het oog op het milieu, niet altijd maar kan doorgroeien. Waarom heeft hij nog altijd geen gelijk gekregen?

'Toen Mill leefde, werd de wereld nog gemeten in miljoenen mensen; nu zijn het er 7 miljard. Het aantal auto's, huizen, stuks vee en zo is geëxplodeerd. We moeten erkennen dat we niet meer in een lege wereld leven, maar in een volle.'


We leven gewoon nog in welvaart. Dus hoe erg kan het zijn?

'Ja, we houden het al een tijd uit. Totdat je de ogen opent, naar de wereld kijkt en je afvraagt: wat is het bewijs voor de zich opstapelende problemen? My goodness.


'Ten eerste is er de exploderende schuldenlast in de wereld, wat in feite welvaart is die we nu alvast vanuit de toekomst lenen. Er is het verlies van ecosysteemdiensten die de natuur ons bewijst. Het meest prominent de ontregeling van het klimaat. Er zijn tekorten aan olie en water, er is sprake van uitputting van bossen, vissen.'


In de verkiezingsdebatten in ons land ging het haast alleen over groei, en zelden over milieuschade of de uitputting van grondstoffen.

'Omdat we dit soort zaken niet meten.Voor goederen is een markt, en dus hebben we prijzen waarmee we ze kunnen meten. Maar voor de bijproducten, de kwaden, is geen markt. Dat is natuurlijk een slap excuus om hun bestaan te ontkennen.


'Het punt is dat er geen concept is van óneconomische groei: het idee dat economische groei je uiteindelijk ook wel eens armer kan maken, als de kosten van de ecologische diensten die je ervoor opoffert hoger worden dan wat er aan winst valt te behalen.


'Zo'n concept is er niet in de politiek en zelfs niet in de economie. Als je naar een universiteit gaat en een handboek economie van de plank pakt, zul je absoluut niets vinden over het idee dat groei uiteindelijk meer zal kosten dan het oplevert - en ons armer maakt.'


Intussen doen we veel aan besparing op grondstoffen en energie. Efficiënter omgaan met wat we hebben.

'Er is een grap over de Toyota Prius: het is zo'n prachtige wagen, ik heb er maar meteen zes gekocht. Dat geeft aan wat er kan gebeuren als je naar efficiëntie streeft zonder eerst aan meetbare grenzen te denken. Efficiency wordt dan een brevet om meer te mogen doen met het ding dat je zojuist efficiënt hebt gemaakt.'


Uw oplossing is: meer belastingen op alle grondstoffen, en in ruil daarvoor lagere belastingen op inkomen.

'Dat is inderdaad mijn aanbeveling. Neem bijvoorbeeld visquota. Die ontstaan niet zomaar, maar worden vastgelegd in wetten en afgedwongen. Maar zo bouw je schaarste in. Je stelt een grens aan de winning, en vervolgens veil je het recht om tot die grens te mogen uitputten. Daardoor gaan de prijzen van de grondstof omhoog, en dwing je efficiënter gebruik van de bronnen af.


'Vooral het idee om daarbij een veiling in te bouwen, spreekt me erg aan, omdat het de last van schaarste eerlijker verdeelt. Veilen doen we nu al op sommige gebieden, zoals bij radiofrequenties. Die worden gezien als publiek bezit en dus per veiling aan privégebruikers verkocht, waarna de opbrengst in de schatkist gaat. Ik denk dat je dit principe kunt generaliseren.'


Gaat u uw groeiloze economie nog meemaken denkt u?

'Ja, dat is mijn stille hoop, al hebben we nog een lange weg te gaan. Het vergt tijd voor ideeën om te veranderen, al helemaal als ze ingaan tegen allerlei gevestigde economische belangen.'


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden