Het middenvoetsbeentje waarmee Lucy lopen kon

DoorBen van Raaij

Soms draait het in de wetenschap letterlijk om één enkel botje. In dit geval een middenvoetsbeentje van 3,2 miljoen jaar oud dat uitsluitsel kan bieden in een klassiek debat over de menselijke evolutie: wanneer gingen vroege mensachtigen op twee benen lopen?


Het botje is afkomstig van Australopithecus afarensis, de uitgestorven mensachtige die bekend is geworden van het fossiel met de koosnaam Lucy. Het maakt duidelijk dat deze hominide al goed kon lopen en rennen, aldus een artikel deze week in Science (11 februari).


Volgens de auteurs, Carol Ward (University of Missouri), William Kimbel en Donald Johanson (State University of Arizona), laat het bot overtuigend zien dat A. afarensis stijve, gebogen voeten had, net als de moderne mens. En dat zou betekenen dat hij al hoofdzakelijk als een tweevoeter leefde en niet langer zoals zijn voorouders een groot deel van zijn tijd in de bomen doorbracht.


Weinig wetenschappers twijfelen er aan dat Lucy op twee benen liep, maar dit moest bij gebrek aan fossiel bewijs vooral worden afgeleid uit de vorm van het bekken en het ontbreken van een opponeerbare grijpteen. Vandaar het belang van het middenvoetsbeentje, dat in 2000 werd gevonden in Hadar in Ethiopië, de zogeheten 'First Family Site' waar Johanson en zijn team in 1974 Lucy ontdekten en sindsdien zo'n 250 A. afarensis-fossielen zijn opgegraven.


Het middenvoetsbeentje (een langwerpig botje dat de tenen verbindt met de basis van de voet) lijkt op dat van een mens, niet op dat van een mensaap. De vorm wijst op een volledig ontwikkelde, dubbele voetboog, zowel in de lengte als overdwars, precies als bij de mens.


Het is die voetboog, samen met een krachtige grote teen, die de voet zo geschikt maakt om soepel mee te lopen en te rennen: stijf genoeg om te kunnen afzetten, flexibel genoeg om de schok van het neerkomen te kunnen opvangen.


Het is een groot verschil met de voeten van Ardipithecus ramidus, een 4,4 miljoen jaar oude voorloper van Lucy. 'Ardi' had grijpvoeten met opponeerbare tenen, en was nog primair een boombewoner. De overgang naar een leven als tweevoeter op de grond is dus vroeg in de menselijke evolutie gebeurd, aldus de auteurs. Ten tijde van Lucy, 3,2 miljoen jaar geleden, waren de belangrijkste anatomische aanpassingen aan een lopend bestaan al aanwezig.


De ontwikkeling van gebogen voeten was een fundamentele overgang in de evolutie van de mens, benadrukt Carol Ward in een persbericht. Het betekende het opgeven van grote tenen waarmee je boomtakken kon vastgrijpen. 'En dit geeft aan dat onze voorouders het leven in de bomen eindelijk hadden verruild voor een bestaan op de grond.'


Een goed artikel, zegt Fred Spoor, paleo-antropoloog aan het Max Planck Institut in Leipzig en University College in Londen. 'De auteurs leveren overtuigend anatomisch bewijs dat Lucy een dubbele voetboog had. Ze was geen waggelaar, maar een efficiënte loper, dat is weer eens aangetoond. Het wordt steeds duidelijker dat ons onderlichaam al vroeg in de evolutie aan een tweebenig bestaan was aangepast.'


Spoor zet wel vraagtekens bij de conclusie dat Lucy en haar soortgenoten het leven in de bomen al voorgoed vaarwel hadden gezegd. 'Dat is allerminst zeker. Het feit dat Lucy geen grijpteen maar een voetboog had, wil niet zeggen dat ze niet meer in bomen klauterde. Zelfs nu kunnen we dat nog prima, door onze voeten om de stam te buigen.'


Daar komt bij dat A. afarensis nog aapachtige schouders en armen had, zegt Spoor. 'Onder de heup ziet het er allemaal al heel menselijk uit. Boven de heup is dat pas veel later zo, bij Homo erectus. Onze voorouders hebben dus nog heel lang rondgelopen met klimarmen. De vraag is dan: waren die alleen een verdwijnend overblijfsel van vroeger of gebruikten ze die armen ook?'


Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden