De extra ­beveiligde rechtbank op Schiphol. Er is een apart gebouw verrezen waar honderden journalisten verslag kunnen doen van de strafzaak. Het kabinet trekt jaarlijks 9 miljoen euro uit om de kosten van het proces te dekken.

HandleidingMH17-proces

Het MH17-proces begint. Hoe werkt het, wie zijn de verdachten en wat is het bewijs?

De extra ­beveiligde rechtbank op Schiphol. Er is een apart gebouw verrezen waar honderden journalisten verslag kunnen doen van de strafzaak. Het kabinet trekt jaarlijks 9 miljoen euro uit om de kosten van het proces te dekken. Beeld Raymond Rutting / de Volkskrant

Maandag begint in de extra ­beveiligde rechtbank op Schiphol het ­proces tegen vier verdachten van het neerhalen van vlucht MH17 boven Oekraïne, op 17 juli 2014. Het megaproces kan jaren gaan duren. Welk bewijs is er en wat wordt mogelijk de strategie van de verdediging?

1. De beschuldiging

In het MH17-proces staan vier verdachten terecht: Sergej Doebinski, Oleg Poelatov, Igor Girkin, Leonid Chartsjenko. Volgens het Openbaar Ministerie hebben ze vlucht MH17 op 17 juli 2014 opzettelijk boven Oekraïne laten verongelukken. De aanklagers houden hen verantwoordelijk voor de moord op de 298 inzittenden. De maximale straf die hierop staat is levenslang.

Wilt u dit artikel liever beluisteren? Hieronder staat de door Blendle voorgelezen versie.

2. De verdachten

Naar verwachting komt geen van deze vier verdachten – drie Russen en één Oekraïner – naar Nederland. Ook als ze worden veroordeeld, zullen ze niet worden uitgeleverd. Zowel Rusland als Oekraïne levert geen onderdanen uit.

Bijna zes jaar na de ramp begint het MH17-proces. Welk bewijs is er en wat wordt de strategie van de verdediging? In dit dossier leest u er alles over

Sergej Doebinski

De Rus Sergej Doebinski is een oud-kolonel uit het Russische leger en was het hoofd van de inlichtingendienst van rebellenrepubliek ­Donetsk in Oekraïne. Volgens het zogenoemde Joint Investigation Team (JIT), dat het strafrechtelijk onderzoek heeft gedaan, onderhield hij vanuit Oekraïne contact met militairen in Rusland. Hij werkte voor de GROe, de beruchte Russische militaire inlichtingendienst. In afgeluisterde ­telefoongesprekken vraagt Doebinski in juli 2014 de commandant van een rebellenbataljon om een Buk-installatie, ‘anders gaan we hier naar de kloten’. Later zou hij aanwijzingen hebben gegeven waar de Buk naartoe moet. Doebinski zei eerder tegen de Britse krant The Guardian dat hij niet wil meewerken aan de zaak. Zich verdedigen vindt hij niet nodig: ‘Ik weet dat ik noch mijn ondergeschikten iets te maken hebben met MH17.’

Oleg Poelatov

De Rus Oleg Poelatov is een voormalig luitenant-kolonel van het Russische leger. In separatistengebied was hij assistent en plaatsvervanger van een van de andere verdachten, Sergej Doebinski. Het onderzoekscollectief Bellingcat identificeerde hem als de man achter codenamen ‘Gjoerza’ en ‘Khalief’. Op sociale media sprak hij over zijn rol in een slag rondom ­Savoer-Mohila, vlak bij de lanceerlocatie van de Buk-raket. Een klein jaar nadat toestel MH17 was neergestort, vluchtte hij naar Rusland na bedreigingen van rivalen in separatistengebied, zo concludeerde Bellingcat. Hij was later nog actief als officier in Loegansk in Oost-Oekraïne, maar keerde daarna terug naar Rusland. Zijn verblijfplaats is onbekend.

Igor Girkin

Igor Girkin was minister van Defensie van Donetsk, oftewel de hoogste militair van de rebellen tijdens de ramp met MH17. Hij is een oud-kolonel van de Russische veiligheidsdienst FSB. Onder de codenaam Strelkov (‘Schutter’) leidde hij het begin van de strijd tegen het Oekraïense leger. Uit getapte telefoongesprekken blijkt dat hij de Russische autoriteiten om luchtafweergeschut met getrainde bemanning vroeg. Zes dagen voor de ramp kreeg Girkin bericht dat het transport in gang was gezet. In interviews zei hij dat hij vooral ‘onafhankelijk opereerde’ in rebellengebied. Deze zomer zei hij tegen persbureau Interfax dat hij niet zal meewerken aan het MH17-proces.

Leonid Chartsjenko

Leonid Chartsjenko was commandant van het inlichtingenbataljon van de separatisten. Hij is de onbekendste van de vier, de enige met de Oekraïense nationaliteit en de enige die volgens het internationale onderzoeksteam nog in separatistengebied is. Samen met zijn baas Oleg Poelatov zou hij de komst van de Buk-installatie bij het dorp Snizjne, vlak bij de lanceerlocatie, hebben begeleid. Hij zou ook betrokken zijn geweest bij het transport van de installatie terug naar Rusland. Separatisten kenden hem onder zijn codenaam ‘Krot’ (Russisch voor mol).

Reconstructie van de cockpit van vlucht MH17 tijdens de presentatie van het rapport van de Onderzoeksraad voor Veiligheid (OVV) in oktober 2015.Beeld ANP

3. Het bewijs

Al vrij snel na de ramp met toestel MH17 begon een strafrechtelijk onderzoek. Dat is uitgevoerd door het Joint Investigation Team (JIT), een samenwerkingsverband van Nederland, België, Australië, Maleisië en ­Oekraïne – de landen waaruit de meeste slachtoffers afkomstig zijn.

Het onderzoeksteam stelt dat een Buk-raket het vliegtuig neerhaalde. Die raket zou afkomstig zijn uit het Russische Koersk en de Buk-installatie (Buk-Telar) werd volgens het OM na het afvuren weer teruggebracht naar Rusland. Op een foto van de ­raketinstallatie is te zien dat een van de vier projectielen ontbreekt. Volgens het OM werd die raket afgevuurd vanuit een veld bij Pervomajski. Dit gebied was in handen van pro-Russische separatisten.

Het onderzoeksteam heeft zo’n honderd betrokkenen in kaart gebracht. Voor het strafdossier sprak het JIT met ongeveer tweehonderd getuigen. Het wapen werd geanalyseerd, de route van de Buk-Telar is gereconstrueerd. Via sociale media en lokale bewoners zijn video’s en foto’s achterhaald. Daarnaast heeft het JIT inzage gekregen in Amerikaanse ­radarbeelden van het luchtruim, en beschikt het team over tapgesprekken – op het moment van de ramp luisterde de Oekraïense veiligheidsdienst telefoongesprekken af van de separatisten. Getuigen zouden ­bovendien hebben verklaard dat de separatisten directe orders ontvingen vanuit Rusland.

Alternatieve scenario’s uit Rusland

Al snel na de ramp op 17 juli 2014 wees Rusland met de beschuldigende vinger naar Oekraïne. Op basis van Russische radarbeelden beweerde Moskou dat een SU-25-gevechtsvliegtuig in de buurt van MH17 vloog. Het Oekraïense toestel zou vlucht MH17 hebben neergehaald, maar de beelden bleken vervalst. Bovendien kan een SU-25 niet op die hoogte vliegen met bewapening die zulke zware schade kan aanrichten.

In juni 2015 kwam Rusland met een ander scenario: toen werd erkend dat MH17 door een Buk-raket was getroffen. Maar, stelde het defensiebedrijf Almaz-Antej: de raket was afgevuurd nabij het plaatsje Zarosjtsjenskoje. Die plaats was toen volgens de Russen in handen van de Oekraïners.

Rusland houdt nog altijd vast aan deze lezing. Maar volgens het JIT kan die niet kloppen gezien de hoek waaronder de fragmenten van de Buk-raket zijn ingeslagen. Opmerkelijk is dat Maleisië ook soms twijfel uit. Het land heeft nauwe banden met Rusland, maar is ook lid van het internationale onderzoeksteam. Vorig jaar nog zei de inmiddels afgetreden Maleisische premier Mahathir Mohamad dat Rusland te snel werd beschuldigd. ‘Het is belachelijk. Wij willen bewijs van schuld zien. Tot nu toe is er geen bewijs, alleen geruchten.’ Maar zijn regering steunde de aanklacht van het JIT tegelijkertijd wél.

Vorige week onthulde de Volkskrant dat de Russische militaire inlichtingendienst GROe actief de Maleisische leden van het onderzoeksteam heeft bewerkt.

In een gewapend conflict mag een strijdende partij luchtdoelraketten inzetten en de tegenstander doden. Daaraan is wel een voorwaarde verbonden: je moet nagaan of het doelwit geen burgertoestel is. De Russen zouden in dit geval geen radar-apparatuur hebben meegeleverd, en daarmee zouden ze het risico hebben geaccepteerd dat een burgertoestel werd getroffen.

Negen ontwrichtende en onwaarschijnlijke Russische fabels

Meteen na de ramp met MH17 melden de pro-Russische separatisten dat ze een Oekraïens militair transporttoestel hebben neergeschoten. Als blijkt dat het om een passagierstoestel gaat, wordt die boodschap verwijderd en beginnen de Russische autoriteiten en media een reeks wilde theorieën te verspreiden. Een greep uit het aanbod.

4. De verdediging

Tot dusver hebben zich twee advocaten gemeld: Boudewijn van Eijck en Sabine ten Doesschate van het kantoor Sjöcrona Van Stigt. Samen met een Russische advocaat vormen zij – waarschijnlijk – het verdedigingsteam van de verdachte Oleg Poelatov. In een interview in het Advocatenblad wilden ze dat niet bevestigden.

Het is nog onduidelijk of Poelatov hun uitdrukkelijk de opdracht heeft gegeven om zijn belangen te verdedigen. Als dat zo is, betekent hun komst vermoedelijk dat het langer zal duren voordat het proces echt inhoudelijk begint. De advocaten zullen zich eerst willen inlezen en ze zullen mogelijk ook nieuwe onderzoekswensen inbrengen. Het betekent ook dat in ­ieder geval Poelatov niet bij verstek zal worden berecht. Maar het belangrijkste volgens sommigen is dat er sprake zal zijn van een evenwichtiger strafproces als een verdachte wordt vertegenwoordigd en kan ‘terug praten’.

Marieke de Hoon, universitair docent internationaal recht, denkt niet dat de komst van de advocaten het proces per se evenwichtiger zal maken. ‘Het onderzoeksteam vecht al jaren tegen de veronderstelling dat dit een politiek proces is. Ik verwacht dat het OM op de zitting een heel evenwichtig onderzoek zal presenteren, omdat het niet kwetsbaar wil zijn voor het verwijt van een oneerlijk proces.’

Zij ziet het inschakelen van de advocaten als een strategische zet van Poelatov. ‘Als je een gevolmachtigde advocaat stuurt, heeft die alle rechten die de verdachte zelf ook zou hebben en hij kan alles aanvechten.’ Ze verwacht dat de advocaten het proces zullen vertragen en ondermijnen. ‘De verdachte kan op deze manier een podium creëren waarop de verdediging nogmaals kan benadrukken dat het een showproces is, en dat Oekraïne achter de ramp zat. Je leidt op die manier de aandacht af: het strafproces gaat dan niet meer over de vraag: zijn de verdachten schuldig? Maar om de vraag: is het proces legitiem?’

Volgens De Hoon is dat de paradox van een eerlijk proces: ‘Je kunt als rechter niet anders dan de verdachte de ruimte geven om zijn visie te geven, want anders zou het een politiek proces zijn, maar daardoor krijgt hij wel de kans om het beeld neer te zetten van een politiek proces.’

Wel of geen oorlogsrecht?

Een van de belangrijke discussies in dit proces is de vraag: is het oorlogsrecht van toepassing?

Volgens universitair docent internationaal recht Marieke de Hoon ­redeneren de Nederlandse aanklagers als volgt: de Russen ontkennen dat ze zich bemoeiden met de strijd in Oost-Oekraïne. En als je zegt dat je er niet was, kun je je ook niet beroepen op het oorlogsrecht en stellen dat je een vergissing hebt gemaakt. Dat betekent – in de ogen van de aanklagers – dat het schieten op zichzelf al een misdrijf was, omdat de Russen geen strijdende partij waren. ‘Volgens het OM kon iedereen die betrokken was bij het transport van de Buk-installatie weten dat deze afgevuurd zou kunnen worden’, zegt De Hoon, ‘het is geen speelgoed voor het vitrinekastje. Maar de vraag is hoe het OM dat gaat bewijzen en of de rechters hierin meegaan?’

Göran Sluiter, hoogleraar internationaal strafrecht, verwacht dat de raadslieden van een van de verdachten wel zullen bepleiten dat het oorlogsrecht in deze situatie van toepassing is. De kans bestaat immers dat het een ‘vergismoord’ was en dat degene die de Buk-raket afvuurde dacht dat het om een Oekraïens militair vliegtuig ging en niet om een passagiersvliegtuig vol vakantiegangers. Hij wijst er bovendien op dat in oorlogssituaties vaker zulke ‘vergissingen’ worden gemaakt.

Een kist met stoffelijke resten van slachtoffers van rampvlucht MH17 wordt naar een rouwwagen gedragen in Eindhoven.Beeld ANP

5. De nabestaanden

Voor de nabestaanden is tijdens het proces een aparte zaal gereserveerd in een congrescentrum in Nieuwegein. Van daaruit kunnen zij via een videoverbinding de strafzaak volgen. Maar ze mogen ook naar de extra beveiligde rechtbank op Schiphol komen. Volgens Piet Ploeg, voorzitter van de Stichting Vliegramp MH17, kunnen zo’n twintig nabestaanden in de zittingszaal. Er is bovendien nog een extra zaal met een videoverbinding voor hen beschikbaar in de rechtbank..

De nabestaanden worden bijgestaan door een team van negen advocaten. Een aantal van deze advocaten was ook betrokken bij de afhandeling van de schadeclaims met Malaysia Airlines. Zij voeren namens de nabestaanden ook nog een procedure bij het Europees Hof voor de Rechten van de Mens. Een groep van vierhonderd nabestaanden heeft bij het Europees Hof een procedure aangespannen, ze willen Rusland aansprakelijk stellen. Het is een procedure die jaren zal gaan duren.

Mogelijk willen nabestaanden tijdens het proces gebruikmaken van hun spreekrecht. Hoe en wanneer dit gebeurt, is nog onduidelijk. In theorie kan dat vele honderden spreekrechtverklaringen opleveren.

Planning

Maandag 9 maart om 10 uur ’s ochtends begint de eerste zitting, dan zal de zaak nog niet inhoudelijk worden behandeld. Wanneer dat wel gebeurt, is nog onduidelijk. In maart zijn twee weken voor zittingsdagen gereserveerd, in juni heeft de rechtbank vier weken uitgetrokken en na de zomer hebben de rechters vanaf 31 augustus tot en met 13 november hun agenda vrijgehouden. Daarna zal het strafproces weer worden hervat in de periode tussen 1 februari tot en met 26 maart. De verwachting is dat het proces jaren gaat duren.

Het is bovendien niet uit te sluiten dat er meer processen zullen volgen. Tijdens een persconferentie vorig jaar zomer benadrukte het OM dat het onderzoek nog altijd verder gaat. Mochten er meer verdachten aangeklaagd worden, dan zal dat waarschijnlijk resulteren in nieuwe, aparte strafprocessen.

Lees hier eerdere artikelen over de ramp met toestel MH17

In de extra ­beveiligde rechtbank op Schiphol wordt het ­proces tegen vier verdachten van het neerhalen van vlucht MH17 boven Oekraïne op 17 juli 2014 gevoerd. Het megaproces kan jaren gaan duren. Welk bewijs is er en wat wordt de strategie van de verdediging? Lees hier ons MH17-dossier.

Het toestel MH17 stortte in de zomer van 2017 neer in het oosten van Oekraïne. Meteen na de ramp in 2014 vertrok OVSE-chef Alexander Hug naar de plek waar het vliegtuig neerkwam. Lees hier wat haar daar aantrof: Met de dag nam de geur van de dood toe. 

Ook voormalig Volkskrant-journalist Olaf Koens was snel ter plaatse. ‘Je moet alleen aan je werk denken, niet aan de doden. Die liggen hier gewoon.’

Tegelijkertijd moest Malaysia Airlines-topman Huib Gorter in Nederland het slechte nieuws aan de nabestaanden vertellen. 

In de dagen na de ramp werd meteen een repatriëringsteam samengesteld. Lees hier de reconstructie die de Volkskrant toen maakte. 

De honderden lichamen werden vervolgens in een kazerne vlakbij Hilversum onderzocht. 

De nabestaanden kregen meteen na de ramp hulp van familierechercheurs. Lees hier over hun ervaringen. 

Ook reconstrueerde de Volkskrant de route van de Buk-installatie: hoe vraag je naar de waarheid in rebellenland?

Het Openbaar Ministerie hield meteen na de ramp al rekening met het scenario dat deze ramp strafrechtelijke consequenties zou kunnen hebben. Een jaar na de ramp vertelden ze over hun ervaringen: een ‘dagboek van het onderzoeksteam’. 

Tegelijkertijd was de ramp het begin van een ingewikkeld diplomatiek spel

Psycholoog Jos de Keijser deed onderzoek naar hun rouwproces van de nabestaanden.  

Voor iedereen verliep het rouwproces anders. Zo vonden de zussen Mirjam en Sandra het vijf jaar na de ramp tijd voor een positief verhaal

Met het MH17-proces in het vooruitzicht rijst bovendien de vraag: welke gevolgen heeft zo’n strafproces voor de nabestaanden? 

Vorig jaar kondigde het OM aan dat vier verdachten worden vervolgd, het gaat niet om degenen die op de knop drukten.  Lees hier meer over de rol van de vier verdachten

Het strafrechtelijk onderzoek naar MH17 is uitzonderlijk in meerdere opzichten. Zo vervulde onderzoekscollectief Bellingcat een belangrijke rol bij het verzamelen van het bewijs.

Een van hen is een Nederlander. Hij deed in 2016 zijn verhaal over zijn speurtocht op het internet. 

Ondanks al het bewijs dat het OM tot nu toe gepresenteerd heeft , blijft Rusland volhouden dat het land niet betrokken was bij het neerhalen van het MH17-toestel.

De Russen probeerden bovendien de publieke opinie over MH17 te beïnvloeden via sociale media. Uit onderzoek van de Volkskrant bleek dat Rusland alles deed om de het MH17-onderzoek te dwarsbomen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden