Het mes in de spookdinosaurussen

Een flink aantal dinosaurussen dreigt te worden geschrapt uit de boeken. Ze hebben mogelijk nooit bestaan. Hoe veel spooksoorten bevatten de dino-encyclopedieën?

Peter Dodson is op papier de meest succesvolle 'dinosaurusdoder' van deze zomer. Met één studie wiste de paleontoloog van Penn State University twee soorten uit de geschiedenisboeken.


Het vizier van de Amerikaan was gericht op twee psittacosaurussen, tweepotige reptielen ter grootte van flinke honden. Ze leefden ongeveer 125 miljoen jaar geleden en schrokten met hun schilpadachtige koppen bladeren van planten naar binnen. De ene onderzochte soort, Hongshanosaurus houi, had een platte schedel. De ander, Psittacosaurus P. major, had juist een opvallend grote kop. Tenminste, dat dachten paleontologen.


Maar toen Dodson de vorm van ruim dertig fossielen van de twee soorten met een 3D-techniek analyseerde, kwam hij tot een verrassend inzicht: veel van de dieren hebben hun ware gezicht niet laten zien. 'De schedels van Hongshanosaurus zijn in de loop van miljoenen jaren platgedrukt of anderszins vervormd door gesteenten', laat hij per telefoon weten uit Pennsylvania. 'De zogenaamde grote schedel van de P. major valt binnen de standaardafwijking die je bij een soort mag verwachten.' Kortom: de twee soorten hebben nooit bestaan. In werkelijkheid zijn de schedels afkomstig van Psittacosaurus lunijiensis, een soort met een minder opvallende kop.


De 'afgeschreven' dinosaurussen zijn opvallende smetjes bij een doorlopende opruiming van dinosauriërsoorten die plaatsvindt op de achtergrond van paleontologische ontdekkingen. Vooral nieuw opgegraven fossielen halen normaal gesproken het nieuws. Maar van de ruim 1.400 dinosauriërsoorten die sinds 1824 zijn beschreven, is ongeveer de helft weer geschrapt.


De 'spooksoorten' werden lang gezien als een probleem uit de begindagen van de paleontologie. 'De onderzoekers uit die tijd riepen zo'n beetje elk fossiel uit tot nieuwe soort, in de hoop dat ze beroemd werden', zegt Dodson.


Maar de recent afgeschreven psittacosaurussen zijn in 2003 en 2006 voor het eerst beschreven. De nieuwe onthulling roept daarom de vraag op hoe veel miskleunen zich nog onder de huidige 675 officieel erkende dinosaurussoorten bevinden.


De schattingen van sommige paleontologen liegen er niet om. 'Zeker 30 procent is verkeerd geïdentificeerd en heeft nooit bestaan', zegt Jack Horner, onderzoeker aan de universiteit van Montana.


Vervormde fossielen zijn maar een klein deel van het probleem, denkt hij. 'Het zou kunnen dat er nepsoorten zijn ontstaan door vervormingen. Een dinosaurusfossiel in zandsteen ziet er bijvoorbeeld vaak anders uit dan eenzelfde soort fossiel in kleisteen.'


Maar vooral skeletten van jonge dino's met groeistuipen hebben volgens Horner verwarring gezaaid. 'Dinosaurussen behielden hun jeugdige kenmerken totdat ze bijna volgroeid waren, net als vogels. Puberale dinosauriërs hadden bijna hetzelfde formaat als volwassenen, maar zagen er dus heel anders uit.'


Jonge dinosauriërs over de hele linie zijn daardoor mogelijk aangezien voor aparte niet-bestaande soorten. 'Dat is bij vele soorten zo gegaan. Zo kom ik op die 30 procent.'


De Nanotyrannus, het kleine neefje van de Tyrannosaurus rex, is in zijn visie bijvoorbeeld verdacht. Het lichaam van deze soort zou iets kleiner zijn geweest dan de T-rex, zijn schedel platter, zijn kaken smaller. Maar steeds meer studies suggereren nu dat nanotyrannussen simpelweg puberale T-rexjes waren.


Horner wantrouwt ook de op het oog unieke triceratops, een geslacht van gedrongen dieren, 10 duizend kilo schoon aan de haak met drie hoorns en een gekruld nekschild. De tientonners waren volgens hem ook nog nat achter de oren. 'Het waren jongen van een heel ander geslacht, Torosaurus.' De paleontoloog heeft letterlijk het mes gezet in skeletten van de dieren. 'Als een van de weinige wetenschappers snijd ik botten van dinosaurusfossielen doormidden om hun leeftijd te bepalen.' Botten van jonge dieren zijn volgens Horner sponziger en zachter van binnen dan de skeletten van oudere. 'Ik ben alleen nog jonge triceratopsen tegengekomen. Dat kan volgens mij maar één reden hebben: er bestonden geen volwassen exemplaren.'


Het klinkt nogal dramatisch: bekende dinosaurussen die zonder pardon uit de geschiedenisboeken dreigen te worden geschopt. Maar paleontologen ervaren een flinke opruiming op z'n tijd vooral als verhelderend.


Het snoeien in soorten maakt het beeld van de evolutie van de prehistorische reptielen in veel gevallen logischer. In sommige gebieden lijkt de diversiteit van dino's namelijks iets té groot. 'Alle drie de soorten psittacosaurus uit mijn studie zouden bijvoorbeeld rond dezelfde tijd in hetzelfde gebied in het noordoosten van het huidige China hebben geleefd', zegt Peter Dodson. 'Dat vond ik verdacht. Nieuwe soorten ontstaan normaal gesproken juist door aanpassingen aan een nieuwe omgeving.'


Eerder slaagde Dodson er al in om twaalf soorten zogenoemde eendesnaveldinosauriërs bij elkaar te voegen tot drie soorten. Ook deze dieren uit de groep Hadrosauridae hadden overlappende leefgebieden.


De groeicurve en het tempo van lichamelijke ontwikkeling bij jonge dinosaurussen wordt door de opruiming mogelijk ook duidelijker. Dodson erkent dat puberale dinosauriërs vaak ten onrechte het etiketje 'aparte soort' kregen. 'Maar niemand weet nog precies hoe vaak jongen verkeerd zijn ingedeeld. Dat kan alleen worden bewezen met statistische studies, waarbij fossielen worden vergeleken.'


Het aantal dinosauriërs dat op de schopstoel zit, moet dan ook niet worden overdreven, vindt hij. 'Ik denk eerder aan 10 procent, dan 30.'


De triceratops staat voor Dodson bijvoorbeeld buiten kijf als legitieme soort. Het uiterlijk van het dier zou te veel verschillen van Torosaurus om fossielen van de dino's op één hoop te gooien. 'De schedel van Torosaurus is vaak bijna een meter groter - dat kun je bijna niet verklaren met leeftijdsverschillen.'


Uiterlijke eigenschappen zijn ook volgens de Nederlandse paleontoloog Anne Schulp van Naturalis in Leiden het enige echte houvast bij het indelen van dinosaurussen.


'Op basis van alleen leeftijden kun je geen fossielen identificeren', legt hij uit. Het dna van dino-fossielen is ook te veel beschadigd om te vergelijken. 'En je kunt fossielen moeilijk met elkaar laten paren. We moeten dus afgaan op de vormen van schedels en skeletten.'


Een beetje schimmig zal de afbakening van dinosaurussoorten daardoor altijd blijven.


Van de meeste soorten zijn namelijk geen dertig verschillende schedels te vinden, zoals in de studie van Dodson. 'Soms vind je maar twee schedels die in eerste instantie best veel op elkaar lijken', zegt hij. 'Ze horen bij één soort, denk je dan. Vervolgens duikt een derde schedel op en blijkt een van de eerste twee toch iets af te wijken.'


Kortom: de indeling van dinosaurussen is eigenlijk nooit voltooid. 'Af en toe vindt er een opruiming plaats. Dat is helemaal niet erg.'


Dat betekent niet dat Schulp aan elke soort twijfelt. Het skelet van Tyrannosaurus rex dat hij onlangs in Montana met collega's opgroef voor het Naturalis is wel een zekerheidje, toch? 'De T-rex is tot nu toe vrijwel onomstreden als soort. Er zijn al tientallen fossielen beschreven.'


Bij de opgraving had Schulp een afgietsel van een eerder opgegraven schedel bij zich, waarmee hij controleerde of de botten die hij blootlegde aan het profiel van de T-rex voldeden. 'Alles klopt tot nu toe. Maar ik sta open voor verrassingen. Het is altijd mogelijk dat we in de toekomst toch ook weer anders tegen deze dino aankijken.'


GALERIJ DER BEDREIGDE DINOSAURUSSEN

Hongshanosaurus houi

omschrijving: Kleine tweepotige planteneter


jaar van ontdekking: 2003


status: afgeschreven in 2013. Fossielen bleken vervormd en afkomstig van Psittacosaurus lunijiensis.


Psittacosaurus P. major

omschrijving: kleine tweebenige planteneter met buitenproportioneel hoofd


jaar van ontdekking: 2007


status: afgeschreven in 2013. Fossielen bleken vervormd en afkomstig van Psittacosaurus lunijiensis.


Nanotyrannus

omschrijving: Tweepotige vleeseter, soort dwergvariant van T-rex.


jaar van ontdekking: 1988


status: Zeer omstreden. Mogelijk zijn de fossielen afkomstig van jonge exemplaren van Tyrannosaurus rex.


Triceratops

omschrijving: vierpotige plantenetende tientonner met drie hoorns en gekruld nekschild.


jaar van ontdekking: 1889


status: Lichte twijfel. Triceratops zou een onvolgroeide exemplaar van Torosaurus kunnen zijn, een vergelijkbare dinosaurus met een groter nekschild.


Brontosaurus

omschrijving: vierpotig moerasdier met lange nek (ruim vier meter) en bijzonder kleine schedel.


jaar van ontdekking: 1885


status: Afgeschreven in 1903 omdat het bleek te gaan om eerder beschreven soort Apatosaurus. Pas in 1970 bleek dat het oorspronkelijke fossiel van Brontosaurus ook een verkeerde schedel had, van Camarasaurus.


Dracorex

omschrijving: tweepotige planteneter met twee hoorns. Door zijn draakachtige verschijning werd voor de volledige soortnaam Dracorex Hogwartsia gekozen, een verwijzing naar de school van Harry Potter (Zweinstein in het Nederlands) waarop veel draken werden gehouden.


jaar van ontdekking: 2006


status: omstreden. Het gaat mogelijk om onvolgroeide exemplaren van Pachycephalosaurus, een vergelijkbare dinosaurus met verdikte schedel.


BRODDELWERK

De paleontologen die de meeste nieuwe dinosaurussoorten op de kaart zetten, maken ook de meeste fouten. Bijna de helft van de 1.400 dinosauriërs die tussen 1824 en 2004 in de boeken belandden, werd ontdekt door een klein groepje van 23 onderzoekers. Maar die 'succesvolle' dinosaurusjagers leverden achteraf gezien vaak broddelwerk af, zo stelde de Universiteit van Bristol vast. Van de 665 nieuwe dinosaurussen die ze introduceerden, zijn er maar liefst 391 alweer geschrapt. Soms waren de fossiele resten helemaal niet van een dinosaurus afkomstig maar van andere dieren.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.