Het menselijk tekort

Het cliché van de week: over je eigen schaduw heen springen. Dat zullen we de komende maanden nog vaak horen in de Haagse politiek.


Binnenkort mogen we weer naar de stembus. Na een lange en ongetwijfeld moeizame formatie zal een nieuwe houtje-touwtje- coalitie worden gevormd. Ik kan er nu al tegen opzien: het gekreun en gesteun van politici die met een gekweld gezicht moeten kiezen tussen hun 'idealen' en 'het landsbelang', de postende verslaggevers bij de 'geheime' locatie waar de onderhandelingen zich eindeloos voortslepen. In Engeland vormen ze een coalitie in paar dagen. Waarom kan dat hier niet? Omdat de polarisatie zo sterk is, zeggen sommige mensen.


Maar vreemd genoeg zijn de verschillen tussen de politieke partijen helemaal niet zo groot. Zelfs de PVV is niet meer het buitenbeentje dat zij zo graag wil zijn. De andere partijen hebben zich in haar richting bewogen. Het debat over de multiculturele samenleving is allang beslecht. Elke politicus wil tegenwoordig streng en krachtdadig overkomen. Die andere flankpartij, de SP, heeft zich juist naar het midden bewogen. Het socialisme is afgezworen, het verzet tegen NAVO en koningshuis gestaakt. Tussen PVV en SP bevinden zich de middenpartijen die nog veel sterker op elkaar lijken. Fundamentele verschillen van inzicht zijn er nauwelijks. Het debat gaat over een paar miljard extra bezuinigen, een paar jaar langer om op een tekort van 3 procent uit te komen, AOW met 65 of 66 jaar. Niet onbelangrijk, maar het zijn geen zaken waarop ieder vergelijk onmogelijk is.


Maar juist vanwege die kleine verschillen is het zo moeilijk om over je schaduw heen te springen, wist Sigmund Freud al. Voor buitenstaanders lijken Spanjaarden en Portugezen sprekend op elkaar, schreef hij in het geniale Das Unbehagen in der Kultur uit 1929. Maar o wee als je een Portugees per ongeluk voor een Spanjaard aanziet.


Het 'narcisme van de kleine verschillen' noemde Freud dit verschijnsel. De term wordt vaak gebruikt om mensen bestraffend toe te spreken. Doe niet zo kinderachtig! Maar Freud schreef er veel subtieler over. Het is een onverwoestbare trek van de menselijke natuur om verschillen te ontdekken en te benadrukken, schreef hij.


Beschaving vraagt het individu zijn driften te beheersen. 'Het is duidelijk niet gemakkelijk voor mensen om de bevrediging van hun neiging tot agressie op te geven. Ze voelen zich ongemakkelijk als ze dat doen', schrijft Freud. 'We moeten niet onderschatten wat het voordeel is van een tamelijk kleine culturele kring, die een uitlaatklep vormt voor agressie, in de vorm van vijandigheid ten opzichte van buitenstaanders.'


Kortom, er bestaat geen 'wij' zonder een 'zij'. En hoe zwakker het 'wij', hoe groter de behoefte aan een 'zij' om je tegen af te zetten. De tegenstelling tussen links en rechts heeft de afgelopen decennia sterk aan scherpte verloren. Juist daarom hebben sociaal-democraten zo'n behoefte aan asociale neoliberalen en liberalen aan socialisten die onze welvaart verjubelen. Natuurlijk kunnen ze het best eens worden. Maar dan gaat hun identiteit verloren in een waterverfachtig compromis, dat op zijn beurt een ideaal mikpunt voor de agressie van buitenstaanders wordt. Het grote 'wij' van Paars werd het ideale 'zij' voor Pim Fortuyn.


Zelf heb ik een grote voorkeur voor saaie politici die bekwaam hun zaakjes regelen zonder dat ze Ferry Mingelen zo nodig hun 'eigen gezicht' moeten laten zien. Maar zoals Freud al wist: saaie politiek negeert de diepmenselijke behoefte om agressie op een geoorloofde manier af te reageren.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden