Het menselijk tekort

De commercial waarin Mark Rutte zogenaamd de problemen van gehandicapte werknemers wegschatert, is ongelooflijk demagogisch, maar raakt een zwakke plek in het imago van de premier. Rutte de optimist die andermans problemen lachend wegwuift.


De campagne gaat echter voorbij aan een fundamentelere vraag. Waarom produceert de samenleving zo veel uitvallers? Niet alleen wajongers en wsw'ers, maar ook kinderen met adhd en volwassenen met een depressie of burnout. Waarom zijn er zo veel mensen die zijwieltjes nodig hebben?


'Elke tijdperk kent zijn eigen ziekten', schrijft de Duits-Koreaanse filosoof Byung-Chul Han in zijn mooie boekje De vermoeide samenleving. 'Onze 21ste eeuw is, pathologisch gezien, noch bacterieel noch viraal, maar neuraal.' We lijden niet meer aan cholera, tyfus en tbc, maar aan adhd, depressie, burn-out en borderline. We worden niet meer getroffen door het negatieve, door ziekmakende indringers die ons lichaam slopen, maar door het positieve, door een overmaat aan prikkels en prestatiedruk. 'Excessieve prestatieverhoging leidt tot een infarct van de ziel', schrijft Han. De hedendaagse mens lijdt aan te veel positiviteit, hij raakt oververhit door zijn streven te presteren, het goede te doen. Zo baart de prestatiemaatschappij depressieven en kneuzen, de mensen die het tempo niet kunnen bijbenen, die niet kunnen voldoen aan het gebod tot zelfsturing dat al op de basisschool begint.


Zij verzuipen, omdat ze niet kunnen terugvallen op de orde, de opgelegde discipline en het houvast van de ouderwetse commandosamenleving. Die ontwikkeling lijkt inderdaad zichtbaar: op school is het feitjes stampen vervangen door het nieuwe leren, op de arbeidsmarkt is veel simpel werk verdwenen en zijn de productiviteitseisen sterk verhoogd. Dat speelt ongetwijfeld een rol in de toename van het aantal adhd'ers, wajongers met psychische klachten en mensen met een burn-out en depressie.


Toch zijn het lang niet altijd de zwakke broeders, die in geestelijke nood raken. Ook menige carrièremaker raakt verstrikt in zijn eigen ambities, in de hoge eisen die hij ook aan zichzelf stelt. 'Objectief' doet hij het prima, maar zelf denkt hij daar heel anders over.


Zo leven we in een samenleving die uitvallers produceert. Dat sociale probleem wordt echter bij het individu neergelegd, zoals de Duitse socioloog Ulrich Beck schreef: 'Sociale problemen worden steeds meer gezien in termen van psychologische aanleg: als persoonlijke tekortkomingen, schuldgevoelens, angsten, conflicten en neurosen.'


De oude klassensamenleving is vervangen door een individualistische samenleving van werknemers, aldus Beck. Daardoor krijgt ook ongelijkheid een ander karakter. De scheidslijn loopt niet meer tussen de bourgeoisie en de arbeidersklasse, maar tussen mensen die wel en niet presteren, die wel en niet psychisch toegerust zijn voor de hedendaagse samenleving.


Het kabinet heeft weinig oog voor de schaduwzijden van zijn eigen prestatie-ideologie. Het is asociaal om tegen de verliezers te zeggen: vogel het zelf maar uit. Maar gratis en ongelimiteerde hulp is ook geen oplossing. Hoe moeilijk ook, de samenleving zou haar kwetsbare broeders een vanzelfsprekende plaats moeten bieden, zodat de geestelijke gezondheidszorg zo klein mogelijk kan blijven. Dat gebeurt natuurlijk niet door voorzieningen af te breken en tegelijkertijd op hulp te bezuinigen. In die zin vind ik ook dat we 'ze' niet moeten laten vallen. Maar een werkelijk beschaafde samenleving vindt een manier om veel meer mensen zonder krukken te laten lopen.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden