Het menselijk tekort

In de tv-serie Connected filmen vijf vrouwen hun leven 'zonder opsmuk'. Ik zag Mira knallende ruzie maken met echtgenoot Rikkert. Vreemd dat mensen hun ruzies op tv uitzenden, nog vreemder dat anderen ernaar kijken, alsof ze zelf geen ruzie kunnen maken. Toch is het reality-genre niets nieuws. 'Het dwaze plezier dat ik had in het laten zien van mijn kont kan ik niet beschrijven', poneerde Jean-Jacques Rousseau in zijn Bekentenissen, nadat hij een paar meisjes zijn achterste had getoond.


Misschien is de ellende van het straatinterview wel begonnen bij Jean-Jacques Rousseau (1712-1778), wiens 300ste geboortedag dit jaar wordt gevierd. Rousseau is de filosoof van het gevoel, van de authenticiteit, van de gedachte dat ieder mens uniek is. Hij was de eerste die over beschamende gebeurtenissen schreef, zoals de heerlijke billenkoek die hij als klein jongetje van een opvoedster kreeg.


'Ik beleefde aan de pijn, ja zelfs aan de schaamte, een vreemde mengeling van sensuele gevoelens die mijn verlangens groter maakten dan de angst om opnieuw door haar geslagen te worden.' Obsceen en schokkend, vonden tijdgenoten. Tegenwoordig zou hij achteraan mogen aansluiten in de sm-kelder.


Rousseau streefde naar openheid, naar 'transparantie', schrijft Leo Damrosch in een onlangs verschenen biografie. De mens was het gelukkigst in de natuurtoestand, toen hij nog helemaal 'in zichzelf' leefde. De samenleving heeft hem bedorven. Sindsdien leeft hij 'buiten zichzelf'. Hij vergelijkt zichzelf voortdurend met anderen, waardoor zijn jaloezie en hebzucht worden gewekt. De natuurtoestand was fictief, een gedachtenexperiment, ook voor Rousseau. Maar het was wel de kunst om zo natuurlijk en authentiek mogelijk te leven, zo min mogelijk gehinderd door sociale conventies en het oordeel van anderen.


Rousseau slaagde hier overigens maar heel matig in. Zijn postuum gepubliceerde Bekentenissen waren primair een studie in zelfrechtvaardiging. Een anonieme pamflettist, waarschijnlijk Voltaire, onthulde dat de schrijver van Emile, het beroemde boek over opvoeding, zijn eigen kinderen te vondeling had gelegd.


Met de Bekentenissen stond Rousseau dan ook een duidelijk doel voor ogen. 'De slechte wil verduistert soms de goede', zei hij, 'maar toch kan ik me nauwelijks voorstellen dat mijn lezers zullen durven zeggen: ik was een beter mens dan hij.'


Rousseau wist hoe moeilijk het was een authentiek 'ik' te vinden. 'Zodra we door de ogen van anderen leren kijken, past onze wil zich aan aan hun wil', schreef hij in Emile. 'We zeggen altijd 'we willen' en doen wat anderen willen.'


Het 'ik' wordt alleen zichtbaar in uitwisseling met de buitenwereld. We bekijken onszelf door andermans ogen, althans door wat we zelf denken dat andermans ogen zijn.


Wie op zoek gaat naar zijn authentieke 'ik' draait al snel een pirouette in eigen brein.


Maar als we ons 'ik' toch vinden, rijst een volgende, onaangename vraag. Is dat 'ik' wel zo interessant? De socioloog Wim Knulst gaf ooit een mooie metafoor voor het hedendaags individualisme: het koud buffet. Iedereen kiest zijn hoogstpersoonlijke combinatie, maar van een afstand zien alle kwakjes er hetzelfde uit.


Bij Rousseau's tricentennaire rijst onwillekeurig de vraag of het streven naar authenticiteit en beleving niet is doorgeschoten. Ik verlang vaak naar de strenge stem van de rede, de koele hand van de abstractie. Maar dat illustreert slechts dat Rousseau een groot, origineel en invloedrijk denker was. Van de Bekentenissen naar Facebook: we zijn allemaal een beetje Jean-Jacques geworden.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden