Het mekka van de huisvrouw

GEEN DEEL van het huis is zo aan veranderingen onderhevig als de keuken. Bija alle technologische ontwikkelingen van de afgelopen eeuwen kwamen het eerst tot uiting in de keuken....

Toch is de keuken zoals wij hem nu kennen in relatief korte tijd ontwikkeld, schrijft Merrit Ierley in The Comforts of the Home, de geschiedenis van twee eeuwen huishoudelijke ontwikkeling. Een doorsnee keuken van begin 1800 was wat comfort betreft niet veel verder dan een in pakweg 1600. Er werd gekookt in een manshoge open haard, water kwam in emmers uit de put, de wc was een gat in de grond.

Een dikke honderd jaar later, aan het begin van de twintigste eeuw, zijn de huizen 'herkenbaar modern', aldus Ierley. De keukens hebben een fornuis met pitten, een aanrecht met warm en koud stromend water en een koelkast. Er zijn elektrische wasmachines, toasters, wafelijzers, stofzuigers, mixers en zelfs afwasmachines. Weliswaar soms nog in rudimentaire vorm - de eerste afwasmachine waarop in 1863 patent werd aangevraagd, was niet meer dan een met de hand aangedreven ronddraaiende tobbe - maar toch: het idee was er.

De negentiende eeuw is de eeuw van de revolutie in het huishouden. Een van de mensen die volgens Ierley een standbeeld verdienen voor hun bijdrage daaraan, was graaf Rumford. Rumford was een Amerikaan, maar woonde een tijd in München, waar hij bij het Beierse ministerie van oorlog verantwoordelijk was voor de levensomstandigheden van soldaten en waar ook inderdaad een standbeeld van hem staat.

Rumford, fysicus én lekkerbek, was de vader van het moderne fornuis. Hij begon ermee de open haard kleiner te maken en dicht, zodat de warmte geconcentreerd bleef. Later introduceerde hij aparte pitten met ieder hun eigen brander.

Het fornuis veroverde de keuken stormenderhand. In 1805 waren ze nog een zeldzaamheid, in 1860 bedroeg de productie al een miljoen per jaar. Gek genoeg liet zoiets simpels als het aanrecht langer op zich wachten. In de meeste keukens werd lange tijd aangemodderd met emmers. Pas tegen 1880 raakte het aanrecht ingeburgerd.

Veel andere gemakken, zoals een wc en een badkamer, konden pas in zwang komen toen op grote schaal nutsvoorzieningen waren aangelegd. De stad New York kreeg in 1842 leidingwater uit een gigantisch reservoir dat water aftapte van de Croton-rivier, bij de indianen bekend om zijn zuivere water.

De toenemende welvaart en rationalisering van de productie deed de rest. Een wc kostte in 1805 nog ruim 40 procent van het jaarloon van een arbeider, in 1927 was dat gezakt tot slechts 2 procent.

De modernisering van het huishouden komt pas echt in een stroomversnelling als rond de eeuwwisseling elektriciteit zijn intrede begint te doen. In een catalogus van Sears Roebuck uit 1927 staat alles wat het huishouden modern maakt: wasmachine, ijskast, stofzuiger, strijkapparaat en zelfs rollen crêpe wc-papier.

Amerika was in die dagen het mekka van de huisvrouw. In 1925 liet de Franse regering een 'typisch Amerikaans' huis naar Parijs verschepen om tentoongesteld te worden. Daar zou het volgens een Franse schrijver een 'tweede Franse revolutie' veroorzaken, nu in het huishouden.

Sinds het begin van de twintigste eeuw is er eigenlijk niets nieuws meer bijgekomen, aldus Ierley. De rest van de tijd is benut om bestaande apparatuur te perfectioneren en vooral compacter te maken. Ook de computer, door Ierley niet eens genoemd, bracht geen wezenlijke veranderingen in het huishouden.

Er is één uitzondering: de magnetron, die na de Tweede Wereldoorlog min of meer uit de lucht kwam vallen. De magnetron, een afgeleide van de radar, was een spin-off van de oorlogsindustrie. In de oorlog werden de eerste magnetrons ontwikkeld om diepvriesdiners van soldaten op te warmen. Na de oorlog werd het apparaat in snel tempo in productie genomen voor huishoudelijk gebruik.

Het is jammer dat Ierley zich volledig concentreert op de technische kant van de vernieuwingen en geen verbanden legt met maatschappelijke ontwikkelingen. Het ligt voor de hand te veronderstellen dat de ontwikkeling van huishoudelijke gemakken gelijk opgaat met de opkomst van een burgerlijke middenklasse en het in onbruik raken van bedienden.

Aan voorspellingen over de ontwikkeling van de toekomstige keuken waagt hij zich ook niet. Maar het zou wel eens kunnen zijn dat de keuken over zijn hoogtepunt heen is. De moderne consument gaat steeds vaker uit eten en als hij al thuis eet, is het een kant-en-klaar maaltijd. De eerste huizen zonder keuken met alleen een koffiezetapparaat en een magnetron zijn al gesignaleerd in Amerikaanse appartementen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden