Nieuws Algemene Beschouwingen

Het meeste vuurwerk ontstaat bij de coalitiepartijen onderling

Dit kabinet ‘marcheert op de maat van de multinationals’, roept de linkse oppositie eensgezind op dag 1 van de Algemene Politieke Beschouwingen. Maar het meeste vuurwerk ontstaat bij de coalitiepartijen onderling. Intussen pakt Wilders zijn mediamomentje. En waar is Baudet? We bespreken links, rechts en het gerommel in de coalitie. 

Politiek leiders van drie coalitieleden, van links naar rechts: Gert-Jan Segers (ChristenUnie), Alexander Pechtold (D66) en Sybrand Buma (CDA). Beeld Freek van den Bergh

DE COALITIE

Felle aanvaring regeringspartijen

De hardste confrontatie van deze eerste dag is niet de botsing tussen Alexander Pechtold en Geert Wilders, waarmee de Algemene Politieke Beschouwingen al een jaar of wat op temperatuur worden gebracht. Die zag je van verre aankomen, inclusief de hint van Wilders naar de privéperikelen van de D66-leider, diens woede daarover en de riposte die Wilders daar dan weer op had voorbereid. Een rituele schermutseling.

Echt fel en vooral onverwacht is de aanvaring van VVD-voorman Klaas Dijkhoff met twee van zijn coalitiegenoten: Pechtold en Sybrand Buma (CDA). Aanleiding is de proefballon die Dijkhoff woensdagochtend via de media opliet. Hij wil speciale aandacht voor wijken met veel kansarme bewoners. Met als meest gevoelige punt: zwaardere straffen voor misdrijven die in zo’n probleemwijk worden gepleegd.

De eerste felle interruptie is van Buma: ‘Dus het ronselen van een onschuldig kind wordt in Amstelveen minder zwaar bestraft dan in Amsterdam-West, als dat als probleemwijk wordt gezien. U zit ernaast.’

Pechtold gaat daar hard overheen, hij noemt het voorstel ‘idioot en een opzetje. Onbestaanbaar dat je locatie bepalend maakt voor een straf. Dat zou van de zotte worden.’ Waarop Dijkhoff nog scherper uithaalt. Hij verwijt de D66’er ‘Haags cynisme en gezever over woorden’. ‘U kiest woorden, u kiest sferen en een toon. En aan het einde van de dag is er dan geen klap gedaan en kunt u met een moreel verheven gevoel weer naar uw bankje terug.’ Pechtold: ‘Als de VVD dit plan wil doorzetten, dan gaat D66 daar dwars voorliggen.’

Het is de wereld op z’n kop. Een VVD-leider die zich nadrukkelijk wil positioneren buiten het Haagse gewoel, die schijnwereld van politici die elkaar vliegen afvangen terwijl aan de problemen in het land niets gedaan wordt: daar wil Dijkhoff graag buiten blijven. Het is een positie die de Haagse insider Rutte in elk geval nooit heeft durven innemen. Doordat Dijkhoff zijn dochtertje ten tonele voert – ‘Hoe zal haar toekomst eruitzien, daar ben ik benieuwd naar’ – onderscheidt hij zich ook van de stijl van de premier.

Een VVD-leider ook die over verheffing spreekt en vindt dat de overheid er is om bewoners van probleemwijken ‘zo vrij te maken als we allemaal zijn’ – het is alsof hij de spreektekst van de PvdA-fractieleider kreeg. ChristenUnie-voorman Gert-Jan Segers weet alvast niet wat hij hoort: ‘Een overheid die mensen gaat bevrijden? Nu lijkt het alsof ik de liberaal ben en Dijkhoff niet.’

De echte oppositie weet er niet goed raad mee: Klaver beschouwt het hele plan als een afleidingsmanoeuvre om het niet over de dividendbelasting te hoeven hebben. Asscher (PvdA) toont zich ontvankelijker dan Dijkhoffs coalitiegenoten. Ook Geert Wilders herkent er iets van zijn eigen ambities in, al mist hij de rol van de islam in Dijkhoffs analyse.

SGP-leider Kees van der Staaij vat de situatie later bondig samen: ‘Ik proefde enige scherpte in het debat. Complimenten dat niet alle plannen tevoren helemaal in de coalitie zijn afgekaart.’

Die luidruchtige botsing tussen de coalitiepartijen past in het patroon van de laatste maanden en komt voort uit een grote behoefte aan profilering. De regeringspartijen nemen zo veel mogelijk afstand van elkaar, en waar mogelijk ook afstand van het kabinetsbeleid. ‘Deze coalitie bestaat uit totaal verschillende partijen’, vat Buma de situatie nog eens samen. ‘Wat ze delen is de wil samen te werken aan een beter Nederland.’

Op het naleven van het regeerakkoord wordt geen krimp gegeven. Als de oppositie de krachten bundelt om de coalitiepartijen aan het wankelen te brengen over de dividendbelasting, het nakomen van het klimaatbeleid of de verhoging van de energierekening voor burgers, worden de rijen gesloten. ‘Over tien of twintig jaar zullen we de consequenties zien’, zegt Buma over de dividendbelasting. ‘Dan slaan we onszelf voor de kop als we nu de verkeerde beslissing zouden nemen.’

Onenigheid is toegestaan, maar uitsluitend in eigen kring, en zonder ruggensteun van de oppositie, die ervoor zou kunnen zorgen dat de gelederen uit elkaar worden gespeeld. Het is een overlevingsstrategie die het nodige vraagt van de rekkelijkheid en het incasseringsvermogen van de betrokkenen. Deze eerste dag van de APB komen ze ermee door, met enige kleur op de wangen.

Thierry Baudet (FvD) en Geert Wilders (PVV). Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant

OPPOSITIE VAN RECHTS

Nieuwsmomentje en afwezigheid

Geert Wilders presenteert zich al veertien jaar als de outsider van het Binnenhof, maar opereert tegelijk volgens de regels van de absolute insider. Een van die regels: zorg altijd dat je bij een groot debat snel de aandacht op je vestigt, dan figureer je de hele dag in de nieuwsuitzendingen. Elk jaar weer doet de PVV-leider het: Wilders die wegloopt bij een debat. Wilders die nog voordat er een woord is gesproken een motie van wantrouwen indient. Wilders die de Tweede Kamer ‘een nepparlement’ noemt. Woensdag is het weer raak: Wilders rakelt een oude uitspraak op van Tunahan Kuzu (‘als mensen problemen hebben met de multiculturele samenleving, dat zou ik zeggen rot maar op’) en zoekt de confrontatie met ‘de bende van Denk’.

Het resultaat kan niemand verrassen. ‘Wilders: Kuzu is het gif van deze samenleving’, luidt de kop op de site van de NOS. Het ‘nieuwsmomentje’, zoals de PVV-leider het intern noemt, is binnen. Zoals altijd.

Wilders zit uiterst rechts in de Kamer, maar op sociaaleconomisch gebied valt hij moeilijk te scharen onder ‘de rechtse oppositie’. Geen moment brengt hij de leiders van de coalitiepartijen in het nauw door te verwijzen naar de kritiek van de Raad van State en het Centraal Planbureau (CPB) op het al te ruimhartige begrotingsbeleid van Rutte III. Een beetje rechtse partij zou de coalitiepartijen van potverteren beschuldigen. Wilders niet. Hij wil méér uitgeven aan zorg, aan AOW, aan lagere inkomens.

Zijn rivaal op rechts, Thierry Baudet, dan? De leider van Forum voor Democratie volgt zijn eigen koers, hij is een outsider met de modus operandi van de outsider. In de peilingen is Baudet al een factor van belang, in de Kamer is hij nog altijd een minifractie. Dat betekent ook dat hij in het belangrijkste debat van het jaar pas het woord krijgt als de eindtunes van de meeste journaals al hebben geklonken en de kranten naar de drukker gaan.

De leiders van kleinere fracties, zoals Kuzu van Denk, Marianne Thieme van de Partij voor de Dieren en Kees van der Staaij van SGP, zoeken daarom al vroeg in het debat geregeld de confrontatie met grote partijen. Baudet heeft lak aan die Haagse logica. In de eerste zeven uur debatteren interrumpeert hij Dijkhoff één keer over het klimaatbeleid. Verder lijkt het hem allemaal amper te boeien. Hij speelt potjes schaak op zijn mobiele telefoon, slentert wat rond, kliert het CDA-Kamerlid voor hem door aan haar zetel te trekken, is ook urenlang afwezig uit de vergaderzaal. Ook hij valt als rechtse oppositiefractievoorzitter de coalitieleiders geen moment aan op hun omstreden begrotingsbeleid. Baudet besteedt zijn energie blijkbaar liever aan de optredens met Hiddema in het land, die veel volk trekken. Conclusie: op financieel-economisch gebied hebben VVD en CDA nog weinig te vrezen van hun rechtse rivalen.

Baudet toonde zich eerder geen volleerd debater in de Kamer, maar op de eerste dag van de APB lijkt hij daar volkomen onbezorgd over. Het roept wel de vraag op of de kampioen van de peilingen voorbereid is als hij tijdens de campagne voor de provinciale statenverkiezingen in maart voor het eerst een prominente rol zal spelen tijdens de campagne, inclusief moeilijke debatten.

Lilian Marijnissen (SP) en Jesse Klaver (GroenLinks) Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant

OPPOSITIE VAN LINKS

Verenigd, maar nog zonder echte leider

Anders dan de rechtse oppositie trekt een deel van de linkse oppositie wel samen op. Marianne Thieme van de Partij voor de Dieren vaart nog haar eigen koers, maar inmiddels kijkt niemand er meer van op dat GroenLinks, SP en PvdA samen een tegenbegroting indienen – een alternatief voor het kabinet dat ‘marcheert op de maat van de multinationals’. Waar ze elkaar in het verleden uit de toen nog grote linkse tent vochten, strijden ze nu vooral eensgezind voor de publieke sector die respectievelijk ‘in crisis verkeert’ (Jesse Klaver), ‘in de fik staat’ (Lilian Marijnissen) of ‘een groot drama’ is (Lodewijk Asscher).

Het doel van de linkse oppositie is duidelijk. De onderwijzers, politieagenten en zorgverleners moeten er al in 2019 extra geld bij krijgen. ‘Mensen staan op omvallen’, zegt Klaver. ‘Wij stellen alles, maar dan ook echt alles in het werk om ervoor te zorgen dat die collega’s er weer bij komen.’ Volgens de GroenLinks-leider broeit het verzet in de samenleving. Marijnissen houdt in oktober zelfs rekening met de grootste demonstratie ooit onder leiding van PO in Actie.

De doembeelden van links werken op de zenuwen bij de coalitiepartijen, die juist pronken met de zes miljard die het kabinet extra investeert in overheidsdiensten. Dijkhoff noemt de beloftes van Klaver richting de publieke sector ‘echt bullshit’. ‘Je kunt nooit alles voor iedereen doen, dat bestaat niet. Je moet keuzes maken.’

SP-leider Marijnissen krijgt het zwaar te verduren als D66 en ChristenUnie erop wijzen dat het kabinet veel meer geld uittrekt voor het onderwijs dan ooit is beloofd in het SP-verkiezingsprogramma. Pechtold noemt haar ‘ongeloofwaardig’, Segers zet haar inbreng weg als ‘niet eerlijk’. Marijnissen probeert de verwijten te pareren met de opmerking dat het verkiezingsprogramma uit 2017 ‘lang geleden’ is.

De linkse partijen blijven ook eensgezind inhakken op het schrappen van de dividendbelasting. ‘Gewoon een dom plan’, zegt Asscher over de maatregel die 1,9 miljard kost, maar de coalitie heeft zich dit keer wel duidelijk gewapend tegen de inmiddels vertrouwde aanvallen. Dijkhoff verdedigt de afschaffing met iets meer vuur dan voorheen.

Buma slaagt er zelfs in om Marijnissen in de verdrukking te brengen als ze weer vertelt over het vertrek van het farmaceutische bedrijf Organon uit haar woonplaats Oss. De CDA-leider herinnert Marijnissen eraan dat de SP er destijds zelfs voor pleitte om het bedrijf te nationaliseren. ‘U was toen bereid om 11 miljard uit te keren aan buitenlandse aandeelhouders om één bedrijf te redden, maar u bent boos over twee miljard om meerdere bedrijven in Nederland te houden.’

De ervaren debater Asscher wordt  minder aangevallen. Hij krijgt complimenten voor de rol die de PvdA heeft gespeeld in het vorige kabinet. ‘Daar heb je meer aan dan al die schreeuwers op de linker- en rechterflank’, meent Pechtold. Het illustreert ook de moeilijke positie van Asscher: hij is onderdeel van de oppositie, maar als ex-vicepremier toch minder radicaal dan zijn linkse bondgenoten.

Klaver profileert zichzelf juist nadrukkelijk als het linkse alternatief voor Rutte. De premier is volgens de GroenLinks-leider een man van het verleden die door zijn lange verblijf in het Torentje het zicht op de werkelijkheid verloor, net als Jan Peter Balkenende na verloop van tijd overkwam. Het vasthouden aan de dividendbelasting dient als het belangrijkste bewijsstuk. ‘De afgelopen acht jaar was de politieke antenne van de premier haarscherp afgesteld, maar nu zit er ruis op de lijn.’

Klaver kondigt ook al vast aan dat het spel hard gespeeld gaat worden als het kabinet zijn meerderheid verliest bij de provinciale statenverkiezingen. De GroenLinks-leider trekt nauw op met SP en PvdA, maar suggereert ook dat het op links toch vooral om hem draait. ‘Ik zeg tegen onze premier: voorlopig bent u nog niet van mij af.’

Ferme taal, maar op deze eerste dag van de APB heeft de verenigde linkse oppositie geen enkel haarscheurtje in de coalitie aan het licht gebracht.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden